Η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, ή των Μεγάλων Κομνηνών, ιδρύθηκε το 1204, όταν η Κων/πολη έπεσε στα χέρια των Σταυροφόρων της 4ης Σταυροφορίας.
Τότε ιδρύθηκε και η αυτοκρατορία της Νίκαιας, όπως το Δεσποτάτο της Ηπείρου. Πάντως , η περιοχή Τραπεζούντας περνούσε μια περίοδο αποστασίας από την Κωνπολη και πριν από το 1204, με πρωταγωνιστές τους αδελφούς Γαβράδες.
Γι' αυτό και η κατάληψη της πόλης από τους αδελφούς Αλέξιο και Δαβίδ Κομνηνό, το 1204, δεν ήταν και τόσο δύσκολη υπόθεση. Μέσα σε μια 10ετία το κράτος των Κομνηνών ήλεγχε μια μεγάλη έκταση (1204), από τη Σινώπη μέχρι την Κολχίδα.
Αξιόλογα κέντρα της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας ήταν η Οινόη, η Λίμνια, η Κερασούντα, η Τρίπολη, το Ρίζαιο και, κυρίως, η Τραπεζούντα.
 |
| Ιασωνειο Ακρωτήριο -Εκκλησία Αγιου Νικολάου (Φωτ. Αρχείο Βασ. Σακελλαρίδη) |
Στο εσωτερικό η επικράτεια αυτού του κράτους απλωνόταν σε μια απόσταση 70 χιλιομέτρων από τα παράλια. Στα παραπάνω πρέπει να προσθέσουμε και την περιοχή της Χερσώνας.
Υπήρχαν, βέβαια, και περιπτώσεις που οι Κομνηνοί της Τραπεζούντας εξουσίαζαν και ενδότερες πολιτείες, όπως την Αμάσεια, την Κολωνεία, τη Νεοκαισάρεια, τη Λαοδίκεια, την Παϋράη, τη Βαϊβερδώνα.
Το τεράστιο αυτό πολιτικογεωγραφικό άπλωμα δικαιολογεί και τον τίτλο του Αυτοκράτορα: «Βασιλεύς και αυτοκράτωρ Πάσης Ανατολής, Ιβηρίας και Περατείας». Είχε το δικαίωμα να υπογράφει χρυσόβουλα με κόκκινη μελάνη.
Από τα μέσα του 13ου αι. κ.ε. ιδρύουν εμπορικά πρακτορεία στην Τραπεζούντα οι Γενουάτες και οι Βενετοί, οι οποίοι ανέπτυξαν, από εκεί, εμπορικές σχέσεις με τους Μογγόλους και τους Κινέζους.
Να σημειωθεί ότι το εμπόριο αυτό διεξαγόταν με νομίσματα των Κομνηνών, τα οποία είχαν μεγάλη πέραση και έξω από τα σύνορα της Αυτοκρατορίας.
Εξάλλου, και η θέση της Τραπεζούντας ήταν πολύ κατάλληλη για την ανάπτυξη εμπορικών και διπλωματικών σχέσεων με τα σουλτανάτα και εμιράτα της Μ. Ασίας, αλλά και με τη Γένουα και τη Βενετία.
Πάντως, το άνοιγμα προς τους Γενουάτες και τους Βενετούς οδήγησε, τελικά, τους Κομνηνούς σε σχέση εξάρτησης από τις δύο αυτές ιταλικές πολιτείες, οι οποίες συχνά ασκούσαν στην περιοχή ταπεινωτική πίεση.
Πέρα από τα παραπάνω, η Αυτοκρατορία ταλανίστηκε αρκετά από δύο εσωτερικές αντιμαχόμενες μερίδες: η μία, των Σχολαρίων, στόχευε στη φιλική συνεργασία με την Κων/πολη. Από την άλλη, οι ντόπιοι αριστοκράτες του Μεσοχαλδίου επιδίωκαν την πλήρη ανεξαρτησία τηw Αυτοκρατορίας.
 |
| Τραπεζούντα-Σήμερα (Φωτ. Αρχείο Βασ. Σακελλαρίδη) |
Τελικά, η περιοχή ηρέμησε και η ενότητα αποκαταστάθηκε επί Αυτοκράτορα Αλεξίου Γ Κομνηνού (1349-1390), ο οποίος έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για ίδρυση μοναστηριών, (του Διονυσίου στο Άγ. Όρος, του Άγ. Γεωγρίου Περιστερεώτα, του 'Αγ. Γεωργίου Χουτουρά), ή για την ενίσχυση τους ('Αγ. Ιωάννη Βαζελώνα).
Όμως, επί Κομνηνών παρατηρείται και σημαντική ανάπτυξη Γραμμάτων στην Τραπεζούντα. Πρώτα - πρώτα, στην αυλή των Αυτοκρατόρων έδρασαν σπουδαίοι λόγιοι της εποχής, όπως ο Πανάρετος, Κων/νος Λουκίτης, ο Στέφανος Σγουρόπουλος, ο Ιωάννης Ευγενικός, ο Γρηγόριος Χιονιάδης κ.ά. Αλλά και στην Ιταλία διέπρεψαν οι Τραπεζούντιοι, όπως ο Γεώργιος Βησσαρίων και ο Γεώργιος ο Τραπεζούντιος. Πέρα από τα παραπάνω, η περιοχή διέθετε πλούσιες βιβλιοθήκες με πολύτιμα χειρόγραφα, ιδιαίτερα στο παλάτι των Κομνηνών και στα πολλά μοναστήρια της Τραπεζούντας και της περιφέρειας (Παναγίας Σουμελά κ.ά.).
Είναι γνωστό ότι στη Σουμελά βρέθηκε η μία από τις έξι παραλλαγές του έπους «Διγενής Ακρίτας».
Στάθης Πελαγίδης
Καθηγητής Πανεπιστημίου.
Santeos
21 Δεκεμβρη '11 13.43'
