Ακρίτας όντας έλαμνεν

 έπέγνεν κι έρτον κι  έλαμνεν τήν ώραν πέντ' αυλάκια,

 έπέγνεν κι έρτον κι έσπερνεν εννέα κότια σπόρον.

΄Ερθεν πουλίν κι έκόνεψεν ση ζυγονί τήν άκραν,

 σκούται καί καλοκάθεται ση ζυγονί τήν μέσεν.

Όπίσ', πουλίν, όπίσ', πουλίν, μή τρώς τήν βουκεντρέαν.

Καί τό πουλίν κελάηδεσεν σάν άνθρωπί' λαλίαν.

Ακρίτα μου, ντό κάθεσαι, ντό στέκεις καί περμένεις;

Τό ένοικο σ' έχάλασαν καί τήν κάλη σ' έπαίραν,

τ' όλον καλλίον τ' άλογο σ' στρώνε καί καβαλκεύνε

καί τ’ άλλα τά καθέτερα στέκνε καί χλιμιτίζνε.

Ακρίτας παραθύμωσεν, Ακρίτας έθερέθεν.

'Κάρφωσεν τό βουκέντριν άτ καί έστεσεν τά βούδια τ'.

Όλια τά όρνεα φοβερίζ', τ' όρνεα καί τά ραχία,

 τούς κλέφτες έφοβέριζεν, νά μή κλέφνε τό γίνιν

 καί τά πουλιά φοβέριζεν, νά μή τρώγνε τό σπόρον.

Αφήν' καί πάει Ακρίτας ιμ', ό κρίαρον Ακρίτας,

 εύρίκ' τά πόρτας ανοιχτά, τά παραθύρια άκλείδια,

πάει κι εύρήκ' τούς μαύρους άτ, στέκνε καί χλιμιτίζνε.

—Τσ' αστράφτει σήν Ανατολήν, νά 'βρίεται σήν Δύσιν;

Σόν Θόν έσουν, ναί μαύροι μου, τσ' έφτάν' καί κοντοφτάνει; 

Κανείς, κανείς 'κ' έλάλεσεν, κανείς 'κ' έπελογέθεν

καί τό γιαγούζιν τ' άλογον λαλεί κι άπολογάται.

—Άσά κρυφοταΐσματα σ' έφτάνω, κοντοφτάνω.

 Άπάν' σ' ατό έλάγγεψεν, έχπάστεν κι έχ' καί πάει.

Βουτσοκοπά τόν μαύρον άτ, νά φτάν' καί κοντοφτάνει.

Ακρίτας ίμ' πρίν νά προφτάν', ή κόρ' ερθεν κι έδέβεν.

Ούτζόπουλα έπέντεσεν άπάν' σό σταυροδρόμιν.

Σόν Θόν έσουν, ουζόπουλα, πουθέν χαράν εδέβεν;

Κάθαν ώραν χαράν διαβαίν', κάθαν ήμέραν γάμος,

 άμον τ' άτώρνον τή χαράν, άλλο χαράν 'κ' έδέβεν,

 κάθαν τσατσίν μαλλίν κρατεί, κάθαν λιθάριν αίμαν. 

Βουτσοκοπά τόν μαύρον άτ, νά φτάν' καί κοντοφτάνει.

Ακρίτας ιμ' 'κ' έπρόφτασεν, ή κόρ' έρθεν κι έδέβεν.

Επήγεν κι έταγιάνεψεν σή Δέβας τό γεφύριν.

Εκεί κάθουνταν Έλλενοι, άτόναν φοβερίζνε.

Δεβάστε με, ναι Έλλενοι, τή Δέβαν άς διαβαίνω,

 ο μαύρον εν νέον πουλάρ', χωρίς τα'ίν 'κί μένει,

ή κάλη μ' νέον κόρασον, χωρίς έμέν 'κί στέκει.

(Τόν θάνατον άτ 'κί νουνίζ', τήν κάλην άτ' θυμάται).

Αν κρούω καί σκοτώνω σας, θά λέγνε με φονέαν

κι αν 'κί σκοτώνω σας εγώ, θά λέγνε, έφοβέθεν,

καλλίον 'κί σκοτώνω σας κι άς λέγνε έφοβέθεν. 

Κλώσκεται σύρ' τόν μαύρον άτ καί σό βαθύν ιμνίτσιν,

βουτσοκοπά τόν μαύρον άτ, νά φτάν' καί κοντοφτάνει.

Επήγεν κι εταγιάνεψεν καί σου Καστρί' τήν πόρταν,

ο μαύρον εχλιμίτιξεν κι τό Κάστρον όλ' έσείεν.

H κόρ' έπαραγνώριξεν, είπεν: Έρθεν Ακρίτας.

Ανοίξετε με, ναί πορτάρ', ανοίξτε κι άς έμπαίνω,

ό μαύρον νέον πουλάριν εν, χωρίς ταΐν'κί μένει,

ή κόρ' νέον κόρασον εν, χωρίς έμέν 'κί στέκει.

Ένοιξαν άτον οι πορτάρ', έμπαίν' άπέσ' Ακρίτας.

Άλλοι σκαμνία δίγν' άτον, άλλοι καυκίν απλώνε

 καί σό σκαμνίν άτ κάθεται καί τό καυκίν επαίρεν.

Γιά σούς, γιά σούς Ακρίτα μου καί μή πολυλογίζεις,

αδά μεγάλον στράτεμαν, εσέναν κυνηγάει.

Έσυρεν τό σπαθίτσιν άτ άσό χρυσόν θεκάριν,

χίλιους μπροστά τ' έσκότωσεν καί μύριους από πίσω,

άλλα τρακόσιους Βάραγγους σή Δέβας τό γεφύρι.

Επαίρεν τήν κόρ' κι έφυεν εννέα πουρνοβράδια,

έβγαλεν άσόν κόλφον άτ άπ' όλα τά γεννέας.

Γιά φα, κόρη, γιά φά, κόρη, κιοζέτεψον τά στράτας. 

Ακρίτας επεκούμπιξεν, έναν ύπνον επαίρεν.

Εγνέφιξεν κι Ακρίτας μου άσό γλυκήν τόν ϋπνον.

Κόρη, εκείν' πού έρχουνταν, κανέναν 'κ' εγνωρίζεις;

Μπροστά πού έρτ' ο καβαλάρ'τς, ομοιάζ' να εν ο κύρη μ'

κι εκείν' οι μαύροι αλογάντ', ομοιάζν' νά είν' τ' αδέλφια μ'

καί 'κείνε ή γερανοφόρος, όμοιάζ' νά εν ή μάνα μ'.

"Οταν Ακρίτας όργωνε"

"Οταν Ακρίτας όργωνε στου ποταμιού τήν άκρη,

πηγαινοερχόταν κι όργωνε τήν ώρα πέντε αυλάκια,

πηγαινοερχόταν κι έσπερνε μέ τα σακιά τό σπόρο.

Ήρθε πουλί καί στάθηκε 'κει στου ζυγού τήν άκρη

κι ύστερα καλοκάθεται μέσ' στου ζυγού τή μέση.

—Φύγε πουλί, φύγε πουλί, μη σουρθεί τό βουκέντρι.

Καί τό πουλί κελάηδησε μ' ανθρώπινη φωνούλα.

—Ακρίτα μου, τί κάθεσαι κι ανέμελα τί στέκεις;

Τό σπιτικό σου χάλασαν κι άρπαξαν τήν καλή σου,
τό πιό καλό σου τ' άλογο τό κάνανε δικό τους
καί τ' άλλα τά κατώτερα θλιμμένα χλιμιντρίζουν.
Ακρίτας παραθύμωσε καί θέριεψε περίσσια,
καρφώνει τό βουκέντρι του καί σταματά τά βόδια.

Πουλιά, βουνά καί λαγκαδιές τ' αγριοφοβερίζει,

τούς κλέφτες τούς φοβέριζε, νά μη τό γινί κλέψουν

καί τά πουλιά φοβέριζε, νά μη τό σπόρο φάνε.

Καί ξεκινά ό Ακρίτας μου καί σειέται σαν κριάρι,

βρίσκει τις πόρτες ανοιχτές μα καί τά παραθύρια

καί τ' άλογα του στην αυλή στέκουν καί χλιμιντρίζουν.

—   Ποιος στράφτει στην Ανατολή καί βρίσκεται στη Δύση,

—    ποιος μαύρος τάχα από σας μπορεί γιά νά προφτάσει;

—  Καί τ' άλογα βουβάθηκαν, κανένα δέ μιλάει

κι ένα πουλάρι μοναχά λαλεί κι απολογιέται.

—Αφού μέ κρυφοτάϊζες, θά φτάσω, θά προφτάσω.

Ευθύς τό καβαλίκεψε, σαν αστραπή πηγαίνει.

Τόν μαύρο του βιτσοκοπά. Αχ, πότε νά προφτάσει!

Αργά τόμαθε Ακρίτας μου κι ή κόρη πέρα εχάθει.

Πετούμενα συνάντησε πάνω στό σταυροδρόμι.

—  Πουλάκια μου νά σας χαρώ, διάβηκε κάνας γάμος;

—   Χαρές καί γάμοι ολημερίς περνούν κι αντιπερνούνε,

—  μά γάμο σάν τό σημερνό δέν είδαμε ποτέ μας,

οι θάμνοι γέμισαν μαλλιά κι οί πέτρες όλες αιμα.

Βιτσοκοπά τό μαύρο του, νά φτάσει, νά προφτάσει.

Ακρίτας μου δέν πρόφτασε κι ή κόρη χάθη πέρα.

Σ' ένα γεφύρι ξακουστό φτάνει καί κοντοστέκει.

Εκεί φυλάγουν Ελληνες κι αυτόνε φοβερίζουν.

—   Παρακαλώ σας, Ελληνες, αφήστε νά περάσω,

—   πουλάρι νιό ο μαύρος μου, δεν στέκει πεινασμένο,

—   κοράσι νιό τό ταίρι μου, δίχως εμέ δεν στέκει,

—   (τόν θάνατο του δεν ψηφά, θυμάται τήν καλή του).

Αν σας σκοτώσω, Έλληνες, φονιά θέ νά μέ πούνε

κι άν δεν σκοτώσω εγώ εσάς, δειλό θέ νά μέ πούνε.

Δέν σας σκοτώνω κι άς μέ πούν' δειλό καί φοβιτσιάρη.

Αλλάζει δρομολόγιο, λιμνούλα προσπερνώντας,

βιτσοκοπά τό μαύρο του, νά φτάσει, νά προφτάσει.

Καί νά! Φτάνει καί στέκεται στου Κάστρου μπρος τήν πόρτα

καί χλιμιντρίζει τ' άλογο καί σειέται όλο τό Κάστρο.

H κόρη καλογνώρισε κι είπε: Ακρίτας ήρθε!

—Ανοίξτε μου πορτάρηδες, ανοίξτε νάμπω μέσα,

πουλάρι νιό ό μαύρος μου, δεν στέκει πεινασμένο,

κοράσι νιό τό ταίρι μου, δίχως εμέ δεν στέκει.

Ανοίγουν οι πορτάρηδες κι Ακρίτας μπαίνει μέσα,

άλλοι σκαμνιά του βάζουνε κι άλλοι κέρασμα δίνουν

κι Ακρίτας καλοκάθεται, τό κέρασμα τους παίρνει.

— Γιά σώπα, σώπα, Ακρίτα μου καί μη πολυκαυχιέσαι,

εδώ μεγάλο στράτευμα, εσένα κυνηγάει.

— Τραβάει κείνος  τό σπαθί άπ' τό χρυσό θηκάρι,

εμπρός του χίλιους σκότωσε καί μύριους από πίσω

κι άλλους τρακόσους Βάραγγους στό ξακουστό γιοφύρι.

Τήν κόρη πήρε κι έφυγε μερόνυχτα εννέα

κι όλα του κόσμου τά καλά τά βγάζει από τόν κόρφο.

—Φάε γυναίκα μου γλυκειά καί φύλαγε τούς δρόμους.

Ακρίτας παρανύσταξε κι ολόγλυκα κοιμήθη.

—   Κι ή κόρη βλέπει πέρα 'κει, φουσάτο κατεβαίνει

—  κι ή δόλια, πώς νά του τό πει, φουσάτο κατεβαίνει;

Τά δάκρυα της τρέχανε στ' Ακρίτα της τό στήθος.

Καί ξύπνησε Ακρίτας μου άπ' τόν γλυκό τόν ύπνο.

—  Καλή μου, άπ' τό φουσάτο εκεί, κανένα δεν γνωρίζεις;

Μοιάζειμέ τόν πατέρα μου μπροστά ό καβαλάρης,

θαρρείς κι είναι τ' αδέλφια μου οι αλογάδες πίσω

καί παραδίπλα ή μάνα μου, ντυμένη στα γαλάζια

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑ

Στέκει ανάμεσα ουρανού καί γης. Κυριαρχεί μέσα στό φόντο της ιστορίας ή ηρωική του μορφή. Αγωνίζεται έξη αιώνες (από τόν 6ο έως τόν 12ο) στα σύνορα του Βυζαντίου, ενάντια σέ Σαρακηνούς, απελάτες καί άλλους ποικιλώνυμους εχθρούς τού έθνους. Εχει πλήρη συνείδηση της αποστολής του. Μάχεται γιά τά ιδεώδη του πολιτισμού. Προσφέρει υπηρεσίες, πέρα από τό βωμό του έθνους, στό βωμό της ανθρωπότητας. Είναι ό πόντιος Ακρίτας.

Ή ιστορία αποκάμνει. Δέν είναι σέ θέση νά διηγηθεί τή δόξα του. Μόνον ό θρύλος τό κατορθώνει. Τό επιτελεί μέ τά σαλπίσματα της ποντιακής μούσας. Τοποθετεί τή μορφή του ανάμεσα Θεού καί ανθρώπων.

Ενώ ό Ακρίτας ποτίζει μέ ίδρωτα τή Γή, αφήνει ξαφνικά τό αλέτρι. Αρπάζει τή σαΐτα, όταν ή Θεία Πρόνοια μέ τό στόμα ενός πουλιού του φέρνει τό θλιβερό μήνυμα, ότι του χάλασαν τό σπίτι κι άρπαξαν τήν καλή του. 

Τινάζει τά φτερά της ατσάλινης ψυχής του, γίνεται γίγαντας. Δρασκελίζει βουνά καί λαγκαδιές. Κατατροπώνει τούς άρπαγες. Απελευθερώνει τή γυναίκα του. Γυρίζει στό Κάστρο του θριαμβευτής.

Δέν είναι τούτος ό ήρωας συγκεκριμένος, επώνυμος. Είναι ή εκάστοτε θρυλική ηρωική μορφή, πού ενσαρκώνει έναν ολάκερο λαό. Αντανακλά ό ηρωισμός του, μέ τρόπο συμπυκνωμένο, θρυλικές μορφές από τήν περιοχή τών ελληνικών μύθων. Συγκεντρώνει τήν νιότη του Αχιλλέα, τή δύναμη του  Ηρακλή καί τή δόξα του Μ. Αλέξανδρου.

Τόν θαυμάζει ό λαός. 

Εμψυχώνεται από τό μεγαλείο του. Προβληματίζεται μέ τις ακατάβλητες ψυχικές καί σωματικές του δυνάμεις. Φαντάζονται μερικοί, πώς έχει διπλή φυλετική υπόσταση (πατέρα σαρακηνό εκχριστιανισθέντα καί μάνα ελληνίδα).

Έτσι, τόν λένε «Διγενή». Μα τά θρυλικά κατορθώματα του, ή ανιδιοτέλεια τών πράξεων του καί ή αίγλη του, άλλη, καλύτερη εξήγηση προσφέρουν γιά τήν έννοια του ονόματος του. Εμφανίζεται σαν ημίθεος καί σαν τέτοιος, δεν μπορεί, παρά νά είναι «διογενής» ό πόντιος Ακρίτας. Έτσι, παίρνει τό όνομα «Διγενής». Σαν υπεράνθρωπο τόν πιστεύει ό λαός καί συνδέει τό όνομα του μέ ωραία τοπία κλπ. του Πόντου, π.χ., «τ'Ακρίτα τό πεγάδ', τό λιβάδ' κλπ.». Καί τά τραγούδια του, πού ξεπηδούν μέσα από τά ιστορικά γεγονότα, έχουν προορισμό «νά τραγουδιούνται από τό λαό» (Uhland).

Μέ βάση τή θεωρία της «μονογενέσεως», τό τραγούδι του Ακρίτα τόν Πόντο έχει αρχική πατρίδα. Στις μακρινές εκείνες επάλξεις, στα «άκρα» του έθνους αγωνίζεται τούτος ό ήρωας. Ονομάζεται Ακρίτας, γιατί δουλεύει καί μάχεται στα άκρα, στα πιό μακρινά σύνορα του ελληνισμού.

Η κρητική, κυπριακή καί οί άλλες μούσες του ελληνικού λαού εγκωμιάζουν τόν Ακρίτα καί τά κατορθώματα του, όμως από τό περιεχόμενο τών σχετικών τραγουδιών δεν προκύπτουν στοιχεία τόσο πειστικά, πού νά συνδέουν τόν ήρωα μέ περιστατικά, σχετικά μέ τήν πραγματική ζωή καί αποστολή του.

Άλλωστε, ή περιοχή του Ευφράτη ποταμού είναι ό βασικός τόπος, όπου γίνονται οι πιό σπουδαίοι ακριτικοί αγώνες. Στό ποίημα γιά τό θάνατο του Ακρίτα θά εξεταστούν σχετικά συγκριτικά στοιχεία.

Ή ποντιακή μούσα προσδιορίζει ρεαλιστικά τήν ψυχοσύνθεση του Ακρίτα. Φανερώνει τήν πίστη του σέ εθνικά, κοινωνικά καί οικογενειακά ιδεώδη. Διαλαλεί τήν αγάπη του πρός τόν άνθρωπο. Υπογραμμίζει τήν προσφορά του στό βωμό του πολιτισμού μέ φορέα τό Βυζάντιο, από όπου ή πνευματική λάμψη πορεύεται στη Δύση καί βάζει εκεί τά θεμέλια της Αναγέννησης. Έτσι, ή μορφή του Ακρίτα, φωτεινή καί αθάνατη, ανυψώνεται μεσούρανα, σαν δόξα του παρελθόντος, σαν λάμψη του μέλλοντος.

 Στάθης Αθανασιάδης

"ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΛΑΟΥ"

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΔΕΛΦΩΝ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1992

Santeos

29 Apr. '11     23.14'