110 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ
Στις 17 του ' Οκτώβρη 2009 συμπληρώρονται 137 χρόνια από τή γέννηση του πρωτοποριακού Πόντιου θεατρικού συγγραφέα Γιώργου Φωτιάδη, του δημιουργού του «Λαζάραγα» και της «Προξενιάς», πού πάνω στό άνθος της ηλικίας του άφησε τούτο τό μάταιο κόσμο και μισοτελειωμένο τό έργο του, παραμελημένος σκόπιμα καί απολησμονημένος κάπως έντεχνα άπό τό κατεστημένο, γιατί επιχείρησε πρώτος εκείνος νά «εισαγάγει καινούργια δαιμόνια» στην ποντιακή φιλολογία.
Γιά τό «Λαζάραγα» γράφτηκαν πολλά: «Καί όμως τόν συγγραφέαν άθε, τόν φωτιάδην, πολλοί όλίγ' έξέρ'νε άσ' σ' εγγράμματους. Τόν φωτιάδην παρεγνώριτσαν οί φιλιστέροι (μικροαστοί), οί προληπτικοί, οί οπαδοί τού καθεστώτος της τέχνης άσ' σήν παράδοσιν, όλ' έκείν' πού κ' έσαν άτόσον εγγράμματοι όσον έφαντάσκουσαν, τόν φωτιάδην έχτίμεσεν όσον έπρεπεν καί όσον έπόρεσεν ή μάζα. Οί Λαζάραγαδες αριθμούσαν άσ' έργατοχωρικούς 'ςσά πολιτείας καί 'ς σά χωρία. Μίαν ακούς έναν άνταποκριτήν άσ' σήν Σότσαν νά λέει «άλλος Λαζάραγας», μίαν 'ς σύ Κέρτς «δεύτερος Λαζάραγας» καί άλλου τρίτος, τέταρτος κλπ.
Ο Φωτιάδης έπλασεν τύπον ζωντανόν, πού ή μάζα έλεπ' άτον κι άτώρα. Οί Λαζάραγαδες τό τζίνς άτουν κ' έβζύεν άκόμαν. "Ελαξαν τό πόστ'ν άτουν, άμαν ξάν εβρίουνταν ώς ότου έπορεϊ νά γίνεται έκμετάλλεψη. Τό καλύτερον, λοιπόν, τήν κριτικήν γιά τόν φωτιάδην έγραψεν άτο ή μάζα.
Ποίος έτον ό Γεώργον ό Φωτιάδης 1;
Ό Γιώργoς Φωτιάδης γεννήθηκε κάτω άπό τόν καταγάλανο ουρανό της τραγωδομάνας Κρώμνης τού Πόντου τό 1872. Τέλειωσε τό σχολείο του χωριού του κι ύστερα κατέβηκε στην Τραπεζούντα, κι εκεί, πότε ώς εργάτης καί πότε ώς μαθητής, κατόρθωσε, ύστερα άπό πολλές στερήσεις, νά τελειώσει τό φροντιστήριο της Τραπεζούντας. Στή συνέχεια ήλθε στην Ελλάδα καί σπούδασε νομικά στό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το 1897 πήγε εθελοντής στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο καί τραυματίστηκε στην ωμοπλάτη. Αργότερα πήρε καί τό πτυχίο της Νομικής άπό τό Πανεπιστήμιο της Μόσχας.
Απογοητευμένος όμως άπό τήν υποκρισία τών πολιτικάντηδων της εποχής, άπό τή
βρωμιά καί τήν άπατη τών τσιφλικάδων καί τήν καταπίεση τών «δυνατών» καί γενικά
άπό τήν κοινωνία πού υπηρετούσε, απαρνήθηκε τό δικηγορικό επάγγελμα καί αφιερώθηκε
στή λογοτεχνία καί τή συγγραφή. Κι έγραψε πολλά: μυθιστορήματα, νουβέλες,
δοκίμια, κριτικές κι έκανε πολλές μεταφράσεις. Ασχολήθηκε όμως κυρίως μέ τό
θέατρο. Αξιόλογα είναι όλα του τά θεατρικά έργα:
«Ή Τρουμπέτα της Πρωτοχρονιάς»,
«Ό Τρελός»,
«Ή Προξενιά»
καί ή περίφημη τριλογία του «Σκοτάδια ή Λαζάραγας» - «Μισόφωτα» - «φώς», πού άλλα είναι γραμμένα στή νεοελληνική καί άλλα στή ποντιακή διάλεκτο.
Άπό τά έργα του εκείνα σώθηκαν ό «Λαζάραγας», ή «Προξενιά» καί σκηνές άπό τόν «Τρελό». Τά άλλα τά είχε κάψει ό συγγραφέας κάτω άπό τό κράτος μιας στυγνής απογοήτευσης.
«Τά έργα τής πρώτης περιόδου ήταν γραμμένα όλα στην καθαρεύουσα καί μέ τή
συνηθισμένη ορθογραφία, άπό τά όποια τά κυριότερα ήσανε:
«Επιστολές» άπό τήν
Κρώμη, άπό τήν Αθήνα, άπό τόν πόλεμο (1897), άπό τήν Πετρούπολη, μεταφράσεις
άπό τόν Ουγκώ καί τό Λαμαρτίνο,
«Ημερολόγιο»,
«' Ηθογραφίες»,
«Κοινωνικά ζητήματα»,
«Σκέψεις»,
«Διηγήματα φοιτητικής ζωής»,
«Νομικά».
Γλιτώσανε από τη φωτιά: «Τό ματωμένο κάστρο», τό «Θάμα της Ευαγγελίστριας», διηγήματα και ένα βιβλιαράκι της τσέπης μέ μολυβογραμμένες σημειώσεις.
' Από τά έργα της δεύτερης περιόδου «Τά σκοτάδια ή ό Λαζάραγας», τά «Μισόφωτα» καί ή «Προξενιά» είναι τελειωμένα. «Τό φως», «Ή τρομπέτα της Πρωτοχρονιάς», «Οί νεόπλουτοι», «Ή ζωή προστάζει», «Ζήσαμε αληθινά» έμειναν ατέλειωτα. Γλιτώσανε αντίγραφα άπό τόν αδελφό του άπ' τά «Σκοτάδια», «Τά μισόφωτα», «Ή προξενιά» καί άλλα έργα γραμμένα άπ' τόν Ίδιο τό συγγραφέα.
Άπ' αυτά λοιπόν τά χαλάσματα, τά κομμάτια του μαρμάρου τά καλοδουλεμένα καί τις δύο - τρεις κολόνες πού μείνανε, θά βγει τό σχέδιο του παλατιού πού φαντάστηκε ό Φωτιάδης, του ολόλαμπρου, του ατέλειωτου παλατιού...2
Ό Φωτιάδης εργάστηκε γιά τήν καθιέρωση της δημοτικής καί πρώτος εκείνος χρησιμοποίησε τήν ποντιακή γλώσσα ώς όπλο γιά τή διαπαιδαγώγηση τών Ποντίων της Ρωσίας καί τήν αφύπνιση τών φτωχών καί τών κατατρεγμένων.
Ήταν ό πρώτος Πόντιος λογοτέχνης-επαναστάτης κι ένας άπό τούς πρωτοπόρους της φιλολογίας μας. Δούλεψε σκληρά στό δρόμο καί στό γραφείο καί δέ συναίνεσε ποτέ σέ συμβιβασμούς καί σέ μέσες λύσεις. Ήταν μέ λίγα λόγια ένας σιωπηλά αναγνωρισμένος αρχηγός τών Ποντίων λογοτεχνών της εποχής του κι ένα άπό τά φωτεινότερα ποντιακά μυαλά, πού ήξερε πάντα νά συνδυάζει τή θεωρία μέ τήν πράξη. Πέθανε όμως πολύ νέος (τό 1909) άπό φυματίωση του λάρυγγα, κι ώς τά τελευταία του τό ένα του πόδι ήταν στην ' Ελλάδα καί τό άλλο στον Πόντο.
Έγραψε καί στα ελληνικά καί στα ποντιακά. Στό θέατρο όμως πρόσφερε τούς πιο εύχυμους καρπούς του. Κι ανάλογη ήταν ή στάση του απέναντι στα υλικά καί στα εργαλεία της θεατρικής τέχνης τής εποχής του. Γιατί προσπάθησε νά αναμορφώσει καί νά τροποποιήσει τή θεατρική εικόνα καί τίς καθημερινές παραστάσεις κι άπό τή μελοδραματικότητα καί τήν ηθογραφική αναπαράσταση νά τά οδηγήσει στον ωμό ρεαλισμό καί νά μεταφέρει στον ποντιακό χώρο νέους ρυθμούς καί νέα μέτρα καί γενικά νά ανανεώσει τήν έννοια του θεατρικού λόγου, έτσι πού νά γίνεται πιο παραστατικός καί πιο κατανοητός άπό τό πλατύτερο κοινό.
Κι όπως διαπιστώνουμε, τόσο άπό τό «Λαζάραγα» όσο κι άπό τήν «Προξενιά», ό Φωτιάδης έδωσε μιά καινούργια διάσταση σέ πολλά άπό τά δραματικά καί τά κωμικά είδη του θεατρικού λόγου, τό χιούμορ καί τήν ειρωνεία, τήν κοροϊδία καί τό σαρκασμό, τήν πολιτική καί τήν κοινωνική σάτιρα, προσπαθώντας νά ερμηνεύσει τά κοινωνικά φαινόμενα τής εποχής του καί νά πολεμήσει τήν αδικία, τήν ψευτιά καί τήν εκμετάλλευση.
« Ο πόλεμος, ή επανάσταση, ή απελπιστική θέση τής κατώτερης τάξης καί τών εργατών, τό σκοτάδι καί ή αμάθεια, ή καταπίεση καί ή εκμετάλλευση τών αδυνάτων εκ μέρους τής κυβερνήσεως, του κλήρου καί τής πλουτοκρατίας του έμπνευσαν τήν ιδέα τής τριλογίας «Σκοτάδια», «Μισόφωτα», «φώς», μέ τήν οποία σχεδίαζε νά ζωντανέψει πάνω στή σκηνή όλα τά σπουδαία κοινωνικά ζητήματα πού απασχολούνε τά πνεύματα, νά αποδείξει όλες τίς πλάνες του κόσμου καί ν' ανοίξει τά μάτια του λαού γκρεμίζοντας όλα τά ψεύτικα είδωλα κι ανοίγοντας τό δρόμο στην αλήθεια καί τό φώς>.3
Δέν ήταν, πιστεύουμε, ό Γιωργος Φωτιάδης άθεος όπως πολλοί τό
διακινδυνεύουν. Άλλα καί άν ακόμα ήταν, γιατί νά χλευάσει τά θεία καί τά ιερά αφού
δέν τά πίστευε; Τή θρησκειοκαπηλία καί τήν πατριδοκαπηλία, φρονούμε, πώς
στηλίτευε, κι εκείνος ήταν ό απώτερος στόχος του. Τή θρησκειοκαπηλία πού αποχαύνωνε
τίς μάζες, τήν «υψηλή εθνικοφροσύνη» πού προστάτευε καί προσπαθούσε νά
διαιωνίσει τήν ταξική εκμετάλλευση καί τούς «ιερούς πολέμους» πού είχαν ώς
μοναδικό στόχο τήν αρπαγή, τήν υποδούλωση, τήν καταπίεση καί τό ξεπούλημα τών
λαών στα ξένα συμφέροντα.
Οί κοινωνικές «απελευθερωτικές» εκείνες τάσεις του Φωτιάδη, τόσο στην «Προξενιά» όσο καί στό «Λαζάραγα», άλλα καί στα άλλα του έργα, εξακολουθούν καί σήμερα ακόμα νά παρουσιάζουν ενδιαφέρον. Γιατί άν αναλογιστούμε μέ πόση μαστοριά δούλεψε στα έργα του τό θεατρικό λόγο, τήν έκφραση, τό μύθο καί τήν ιστορία, τό συγκεκριμένο πρόσωπο καί τό σύμβολο, τή σάτιρα καί τό λυρισμό, σίγουρα θά οδηγηθούμε στό συμπέρασμα πώς ό Φωτιάδης ήταν πραγματικά μιά άπό τίς κορυφαίες περιπτώσεις επινοητή καί πρωτοπόρου, πού οδήγησε τό ποντιακό θέατρο σέ δρόμους μέχρι τότε απάτητους καί σέ καινούργιους γιά την ποντιακή λογοτεχνία ορίζοντες.
«...Όταν τό περιβάλλον θά καθαριστεί, όταν ξυπνήσουνε τά κοιμισμένα πνέματα, όταν θά λείψουν τά εμπόδια καί θά σπάσουν οί αλυσίδες, όταν θά σημάνει ή ώρα της κατάλυσης του ειδώλου, όταν λυθούνε τά μάγια της πρόληψης καί θά φωτιστούνε τά μυαλά, όταν βασιλέψουν πέρα γιά πέρα στή σφαίρα μας ή ισότητα, ή αγάπη, ή ελευθερία, τότε κι ή φυσιογνωμία του Γιώργου θά προβάλει μ' όλη της την λάμψη καί τη μεγαλοπρέπεια, τό έργο του θά γνωριστεί καί θά ξετιμηθεί πρεπούμενα κι ή φωτισμένη κι ανεπηρέαστη κριτική θά πει γι' αυτό τήν τελευταία της λέξη».4
Κι όταν έλεγε: «Σκοτάδια στα μυαλά του Λαζάραγα, σκοτάδια στα μυαλά της κυβέρνησης, σκοτάδια στα μυαλά των χωρικών...», πίστευε πώς κάποιοι θά τόν άκουγαν καί πώς θά ' ρχότανε καιρός πού θά γίνονταν αυτοί κήρυκες μιας νέας κοινωνικής επανάστασης, πού θά είχε ώς ηθικό περιεχόμενο τό ξανάφτιαγμα ενός νέου κόσμου, σοσιαλιστικού, ενός κόσμου μέ καινούργιες κοινωνικές διαστάσεις.
Κι άν παλιότερα οί Λαζάραγαδες ήτανε περισσότεροι καί σήμερα κάπως λιγότεροι, τούτο δέν έχει καί τόσο μεγάλη σημασία. Σημασία έχει πώς υπήρχανε, υπάρχουνε καί θά υπάρχουνε Λαζαραγάδες -εκμεταλλευτές, όσο θά υπάρχουνε παράνομα συμφέροντα, όσο θά υπάρχει κοινωνική ανισότητα, όσο θά υπάρχουνε άνθρωποι πού θά εγκαταλείπονται στή μοίρα τους, όσο θά υπάρχει ομαδική τύφλωση.
Γι΄αυτό τά έργα του Γιωργου Φωτιάδη δέν είναι ξεπερασμένα, γιατί στον καιρό τους ήτανε ζωντανά καί έκρυβαν αλήθειες πού καί σήμερα καίνε. Καί μετά έργα του εκείνα ό Φωτιάδης πέρασε κατά κάποιο προδρομικό τρόπο μέσα στον παγκόσμιο λογοτεχνικό χωροχρόνο.
Κι είχε τόσους καί τόσους οραματισμούς. Καί πέθανε τόσο νέος. Μόλις 37 χρόνων!
1. Κώστα Κανονίδη (Τοπχαρά): Γεώργιος Φωτιάδης, Κριτικό σημείωμα, Ροστώβ 1933 (Συλλογή Π. Χάϊτα).
2. Γιάννη Φωτιάδη, «Στό θάνατο του Γεωργίου Φωτιάδη» (Συλλογή Πόλη Χάϊτα).
3. Γιάννη Φωτιάδη, «Στό θάνατο του Γεώργιου Φωτιάδη»
4. Γιάννη Φωτιάδη, «Στό θάνατο του Γεωργίου Φωτιάδη», ό.π.
Santeos
30 Σεπτεμβρη '09 13.02
