Απο τους κορυφαίους Πόντιους λογοτέχνες,
ο πολυγραφότερος όλων, ο φλογερός πατριώτης Φίλων Κτενιδης εχει γράψει
θεατρικά έργα, ποιήματα και πεζογραφήματα στο ποντιακό γλωσσικό ιδίωμα
και στη νεοελληνική γλώσσα, δημοτική και καθαρεύουσα. Γιατρός στο
επάγγελμα, αλλα και δημοσιογράφος από τα γυμνασιακά του
χρόνια, ιδρυτής του Σωματείου «Παναγία Σουμελα» και εμπνευστής της ιδέας
αλλα και πρωτομάστορας της ανιστορησης της μονής της Παναγίας Σουμελα
στη Καστανιά Βερμίου.
Ο Φίλων Κτενιδης γεννήθηκε το 1889 στην Τραπεζούντα, πέρασε όμως, τα παιδικά του χρόνια στην Κρωμνη, γι αυτό και αναφέρεται συχνά σε αυτήν μέσα στο έργο του. Το 1906 αποφοίτησε αριστούχος από το Φροντιστήριο Τραπεζούντας και από τον ίδιο χρόνο έως το 1909 εργάστηκε σαν λογιστής, συνεργαζόμενος παράλληλα, σε φιλολογικά θέματα, με την εφημερίδα της Τραπεζούντας «Εθνική Δρασις». Δυστυχώς , από την συνεργασία αυτή δεν υπάρχει κανένα κείμενο, γιατί και ο ίδιος δεν αναδημοσίευσε τίποτε στην «Ποντιακή Εστία». Άγνωστο είναι αν υπάρχουν σχετικά στοιχεία στο ανερεύνητο ακόμη αρχείο του.
ΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ ΤΟΥ ΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ
Ο Φίλων Κτενιδης ξεκίνησε τη φιλολογική και λογοτεχνική του δραστηριότητα το 1907, όταν ήταν δεκαεννέα ετών, με την έκδοση της συλλογής ποιημάτων του «Εαρινά άνθη». Από τον επόμενο χρόνο, γραφοντας φιλολογικά και λογοτεχνικά θέματα στην εφημερίδα της Τραπεζούντας «Εθνική Δρασις», συναγωνίζεται στη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνία με ευγενική άμιλλα, τον αχώριστο φίλο του Νίκο Καπετανίδη, που δημοσίευε χρονογραφήματα του στην εφημερίδα «Φάρος της Ανατολής».
Το 1910, οι δυο φίλοι-έκδοτης ήταν ο Κτενιδης- εκδίδουν το δεκαπενθήμερο, ποικίλης ύλης, περιοδικό της Τραπεζούντας «Επιθεωρησις». Για την εποχή αυτή και ενθυμούμενος τον Καπετανιδη, ο Κτενιδης σημείωνε το 1953 στο περιοδικό «Ποντιακή Εστία»:
«Δεν ξέρω αν γράφαμε παίζοντας ή παίζαμε γραφοντας». Ο Κτενιδης θυμόταν, επίσης, ότι εκείνη την περίοδο μαζεύονταν οι φίλοι στο σπίτι του Θεόδωρου Κασσανη, στον Άγιο Γρηγοριο, κοντά στο Φροντιστήριο και συζητούσαν διάφορα θέματα. Τους απασχολούσε πολύ εκείνον τον καιρό το γλωσσικό ζήτημα, που ήταν στη βράση του. Αργότερα μαζεύονταν στο σπίτι του Καπετανιδη, στην Αγια Μαρίνα, και στο σπίτι του Ηλία Εφραιμιδη, στον Άγιο Γρηγοριο. Έκαναν φιλολογικές συζητήσεις, απάγγελναν ποιήματα, έπαιζαν θέατρο με ελληνικές κωμωδίες και δράματα.
Κατά τα δυο χρόνια (1910-1911) που κυκλοφόρησε το περιοδικό «Επιθεωρησις» , κατόρθωσε να ξεπεράσει τα σύνορα του Πόντου και να φτάσει στην Ρωσία, όπου απέκτησε συνεργάτες και συνδρομητές. Κτενιδης και Καπετανίδης, ο ένας πάντοτε κοντά στον άλλον , εκτός από τα εθνικά τους ενδιαφέροντα, που συχνά βρίσκουν τον τρόπο να το αποδείξουν, παρακολουθούν τα φιλολογικά και λογοτεχνικά πράγματα στην Ελλάδα και την Κωνσταντινούπολη, μέσα από τα έντυπα, που φτάνουν στον Πόντο, φανερά ή κρυφά. Είναι και οι δυο αναγνώστες του περιοδικού του Γρήγορη Ξενόπουλου "Η διάπλασης των παίδων" και διαβάζουν Ελληνες, Ρώσους και αλλους Ευρωπαίους συγγραφείς. Στην περίοδο αυτή, ανήκουν τα ποιήματα του Φίλωνα Κτενιδη «Η αγάπη», «Μακράν σου», «Σαν τραγουδής...», «Το ξένο πουλί», «Εις την σταυρωσιν», «Εις το μνήμα του πατρός μου», «Τετράστιχα» κ.α.
Νεαρος κομψευόμενος φοιτητής-Αθηνα 1911
ΟΙ ΣΠΟΥΔΕΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑ
Οι σπουδές αναγκάζουν τον Φίλωνα Κτενιδη, να φύγει το 1911, στην Αθήνα. Άφησε τη διεύθυνση του περιοδικού «Επιθεωρησις» στον Νίκο καπετανιδη, που έβγαλε τα τελευταία τεύχη. Ο Κτενιδης σημειώνει, αργότερα, ότι τα τεύχη που έβγαλε ο Καπετανίδης ήταν τα καλύτερα.
Ενώ ήταν φοιτητής το 1912-1913, στους βαλκανικούς πόλεμους, ο Κτενιδης κατατάχτηκε εθελοντής στον ελληνικό Στράτο και συμμετείχε στα πολεμικά μέτωπα Ηπείρου και Μακεδονίας. Το 1914-1915, καταδιωκομενος από τους τούρκους, επειδή υπηρέτησε στον ελληνικό Στράτο, κατέφυγε στα ελληνικά χωριά της επαρχίας Τραπεζούντας, όπου προσέφερε δωρεάν τις πολύτιμες υπηρεσίες του ως γιατρός. Με την είσοδο των ρωσικών στρατευμάτων στην Τραπεζούντα, έφυγε για τον Καύκασο. Από το 1915 έως το 1917 υπηρέτησε ως γιατρός , διευθυντής του μεγαλύτερου ρωσικού στρατιωτικού νοσοκομείου , που είχε εγκατασταθεί στα Πλατανα, γύρω στα δώδεκα χιλιόμετρα δυτικά της Τραπεζούντας. Αποστρατεύτηκε μετα την επανάσταση του 1917 στη Ρωσία.
Το 1918 διετέλεσε πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου στο Κρασνονταρ- Αικατερινονταρ της Ρωσίας. Στη συνεχεία, με πρόταση του , απαλλάχτηκε από τα καθήκοντα του προέδρου- για να μπορεί να κινείται- και έφυγε στην Αθηνά, όπου ενημέρωσε την ελληνική κυβέρνηση για το ζήτημα της ανεξαρτησίας του Πόντου. Απογοητευμένος από την δυσάρεστη τροπή που πήρε το εθνικό αυτό θέμα, ο Φίλων Κτενιδης έφυγε για το Παρισι, για να πάρει ιατρική ειδίκευση.
Το 1920 διέκοψε για δεύτερη φορά τις σπουδές του και έσπευσε εθελοντής στο μικρασιατικό μέτωπο, όπου πίστευε ότι κρινόταν η τύχη του ελληνικού έθνους. Μετα την Μικρασιατική καταστροφή και συγκεκριμένα το 1922, εγκαταστάθηκε με την οικογένεια του στη Θεσσαλονίκη. Το 1935 εκλέχτηκε βουλευτής Αθηνών με το Λαϊκό κόμμα του Παναγή Τσαλδάρη. Από το 1938 εγκαταστάθηκε κονομά στη Θεσσαλονίκη, όπου άσκησε το επάγγελμα του γιατρού αφροδισιολόγου-δερματολόγου. Από τότε άρχισε να γράφει τα θεατρικά του έργα.
ΤΑ ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΦΙΛΩΝΑ ΚΤΕΝΙΔΗ
Τα θεατρικά έργα του Φίλωνα Κτενιδη είναι κατά χρονολογική σειρά:
O Ξενητέας
Ο Μάραντον
Το γιάντες
Το Μαυροκόρτς
Ο Γκιαβούρτς
Η Προξενεία
Ο Χωρέτες
Ο Τελευταίο ο χορός
Ο Κλήδονας
Ο Ακρίτας
Οι Πατρίδες
Σουμελά
Η Γυναίκα του πρωτομάστορα
Η Αποθήκη της Στοφορίνας
Η Ανεψιά τη Βέβαια
Η δασκαλίτσα
Υπουργικά βάσανα
Ο Ζουρνάς.
Ο Φίλων Κτενιδης έγραψε,, βασικά θέατρο, ελληνικό θέατρο, στην ποντιακή διάλεκτο, όπως έγραψαν άλλοι στην κρητική διάλεκτο, στην εφτανησιακη, στην κυπριακή. Η ποντιακή του ήταν προσφιλής, αυτήν χρησιμοποιούσε στις συζητήσεις με τους πόντιους φίλους και γνωστούς του αυτή τον συνέδεε με τον αλησμόνητο Πόντο. Είναι ο μοναδικός Πόντιος θεατρικός συγγραφέας που τα έργα του έχουν παρουσιαστεί από τους περισσότερους ερασιτεχνικούς θιάσους, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Τα θεατρικά του έργα χαρακτηρίζονται από όλους, σχεδόν, λαογραφικά και δικαιολογημένα, αφού μέσα σε αυτά κύρια θέση έχουν τα ήθη και τα έθιμα των ποντίων και εκτός αυτού, όταν παρουσιάστηκαν αυτά τα έργα, στους πόντιους ...επιτρεπόταν να αναφέρονται μόνον στη θεωρούμενη ακίνδυνη για την επικρατούσα πολιτική κοινωνική κατάσταση λαογραφία. Ετσι γινόταν λόγος για τις άλλες διαστάσεις των κειμένων που έγραφαν οι Πόντιοι, υπήρχε ο άμεσος κίνδυνος να χαρακτηριστούν ως αριστεροί, εχθροί του καθεστώτος!
Εδώ Πόντιοι πνευματικοί άνθρωποι, όπως π.χ. Ο Γιώργος Ζερζελιδης, ο Στάθης Αθανασιάδης-Γεροσταθης, ο Ιορδάνης Παμπουκης, που δεν άνηκαν, βεβαίως στην συντηρητική παράταξη, όπως ο βασιλόφρων Φίλων Κτενιδης, και αυτοί συνήθιζαν να αναφέρονται μονο στη λαογραφία.
Εκτός όμως , των παραπάνω, πολλοί είναι που μπερδεύουν τη λαογραφία με το ..παραμύθι- κυρίως με το παραμύθι που αποκοιμίζει τα ..μωρά-, που είναι ένα από τα στοιχεία της λαογραφίας. Η λαογραφία καλύπτει το ευρύτερο φάσμα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Γιατί λαογραφία είναι η καταγραφή των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων ενός λαού, μιας ομάδας ανθρώπων, μέσα σε κάποια ορισμένη χρονική στιγμη ή κατά την διάρκεια μεγαλύτερων χρονικών περιόδων. Και στη λαογραφία συγκαταλέγονται η γλώσσα, οι θρησκευτικές δοξασίες, ήθη και εθιμα,θρυλοι, παραδόσεις, μύθοι, χοροί, τραγούδια, φαγητά και όλα που ζουν οι άνθρωποι ενός τόπου.
Όλα αυτά δεν νοούνται ξεκομμένα, δεν μπορούν να νοηθούν ξεκομμένα, αφού συνδέονται άμεσα με την κοινωνική υπόσταση των ανθρώπων, δηλαδή με τους ατομικούς ή συλλογικούς αγώνες τους για την καλύτερη ζωή, που τους σημαδεύουν και τους τοποθετούν πολιτικα μέσα στην ιστορία.
Δεν είναι, επομένως, απόλυτη η μοναδική σχέση των θεατρικών έργων του Κτενιδη με τη λαογραφία. Ο «Μαραντον» και ο «Ακρίτας» είναι κυρίως επικά έργα που υμνούν τους ήρωες των αγώνων του ελληνισμού, ο «Ξενητεας», «Η προξενεία» και το «Μαυροκόρτς» είναι έργα με κοινωνικές, κυρίως, προεκτάσεις.
Στη λαογραφία επιμένει ο Πόντιος σκηνοθέτης του Εθνικού θεάτρου και άλλων θιάσων Τάκης Μουζενιδης, που γράφει στο άρθρο του για το «Ποντιακό θέατρο»:
"...Η έννοια του Ποντιακού θεάτρου στην Ελλάδα δεν μπορεί να πάρει την έκταση που έχουν τα θέατρα των μειονοτήτων στις διάφορες χώρες. Εκεί, οι μειονότητες αποτελούν ένα ξεχωριστό κομμάτι της Επικράτειας, με δικές τους φυλετικές διακρίσεις. Οι Πόντιοι, όμως,...δεν είχαν ούτε έχουν σήμερα (δεκαετία του 1960) την πρόθεση και την αξίωση ν' αποτελέσουν ένα ξεχωριστό κομμάτι της Ελλάδας. Προσαρμόστηκαν όσο γίνεται πιο γρήγορα στο καινούργιο περιβάλλον, έμαθαν τη γλώσσα του τόπου και δόθηκαν με την ψυχή τους ...στην ιδέα της ενιαίας Ελληνικής πατρίδας. Γι' αυτό δεν μπαίνει ζήτημα ιδιαίτερου θεάτρου...Το θέατρο στην ποντιακή διάλεκτο, με μύθους παρμένους από τη ζωή των πατρικών τόπων και με τη συνακόλουθη παρουσίαση ηθών και εθίμων της πραγματικά ελληνικής εκείνης γωνίας εξυπηρετεί έναν βασικό σκοπό: λαογραφικό, κι έναν παράλληλο, προσφέρει στους νοσταλγούς εκείνης της ζωης την ανακούφιση μιας ψευδαισθήσεως...».
Και όμως η πραγματικότητα διαψεύδει τον Τάκη Μουζενιδη, αφού παρά τις πολλές δυσκολίες , ξεχωριστό ποντιακό θέατρο υπάρχει, όπως υπάρχει κρητικό και εφτανησιακο.
Αναφερόμενος στα θεατρικά έργα του Κτενιδη, ο Ιωακείμ Σαλτσης τονίζει: «Υπέροχα- ξέχωρα- πνευματική πρόσφορα του ποιητή της ‘Καμπάνας του Πόντου' είναι τα θεατρικά του έργα. Η παραγωγή τους αρχίζει μεταπολεμικώς ηδη. Και συνεχίζεται αργότερα, παράλληλα με την έκδοση του περιοδικού (Ποντιακή Εστία). Και ανεβάζοντας στη νεοδημιουργημενη ‘Ποντιακή σκηνη'στην Αθήνα, Πάτρα, στις επαρχίες της Β. Ελλάδας κατ'επαναληψη. Πάταγο δημιουργεί , συναγερμό προκαλεί παντού το ανέβασμα τους. Είναι αλήθεια ότι η ‘Ποντιακή Σκηνή' δημιουργείται από την κατοχή ηδη. Αλλα πάσχει από έλλειψη έργων. Δυο τρία από τα παλιά, δεν βρίσκονται πια. Αλλα είναι ακατάλληλα(!..) Και συμπυκνωτής της αντιλήψεως ότι οι ποντιακοί λαογραφικοί θησαυροί και θρύλοι θ' αποδώσουν το απαντο της ηθικής τους επίδρασης, αν διδαχθούν από την σκηνή, σε ιδιώματα ποντιακα,ο Φίλων Κτενιδης προχωρεί στο έργο ακαταπόνητος , αδάμαστος. Και είναι όλα του τα έργα - με κορωνίδα τον ‘Ξενητεαν'-εξαιρετικα. Και δεν έχουν να ζηλέψουν τίποτε από τη σύγχρονη άλλη ελληνική ηθογραφική παραγωγή. Δεκαέξι θεατρικά έργα συνθέτει έως το 1958. Ορυμαγδός γονιμότητας και παραγωγικότητας..»
Γεναρης 1922 Μετωπο Εσκι Σεχηρ
Φιλων Κτενιδης και ο αλλος Ποντιος γιατρος Θεοδωρος Ανδρεαδης
ΤΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΤΟΥ ΕΡΓΟ
Το λογοτεχνικό έργο του Κτενιδη περιλαμβάνει κυρίως ποιήματα, αλλα και αρκετά πεζογραφήματα, στα οποία, βεβαίως, περιλαμβάνονται και τα θεατρικά του έργα-όχι όλα, γιατί, και από αυτά, μερικά είναι ποιητικά. Κορυφαίο ποίημα του είναι η σύνθεση με τίτλο «Η Καμπάνα του Πόντου», μια ελεγεία , ένα κλάμα, ένα παράπονο, που αποτελεί ταυτοχρόνως και ένα ύμνο στις αλησμόνητες πατρίδες και ειδικότερα στον πολυαγαπημένο Πόντο. Από τα πρώτα του ποιήματα , που δονούνται από πατριωτισμό, ή ψάλλουν την αγάπη σε όλες τις μορφές και έως την «Καμπάνα» της νοσταλγίας και τα «Λάκριμε Ρέρουμ»- τα δάκρυα των πραγμάτων- του γκρεμισμένου κάστρου, οι στίχοι του, σαν κελάρυσμα των νερών του Πυξιτη της Τραπεζούντας, σαν κελαησμα των πουλιών στα ποντιακά παρχάρια, όλα συγκινούν και θα συνεχίσουν να συγκινούν.
Δυστυχώς, επειδή όλα σχεδόν, τα ποιήματα του, ή τουλάχιστον τα αριστουργήματα του, είναι γραμμένα στην ποντιακή διάλεκτο, δεν ημπορούν να απολαύσουν την ομορφιά τους και οι μη Πόντιοι.
«Η Καμπάνα του Πόντου» αποτελεί κορύφωση της ποιητικής δημιουργίας του Φίλωνα Κτενιδη και παρουσιάζεται όταν ο ποιητής είχε συμπληρώσει τα εξήντα του χρόνια. Είναι ενδιαφέρον, ωστόσο, να παρακολουθήσει κανείς τα διάφορα σταδία στην εξελικτική πορεία του δημιουργού, που δεν σταμάτησε να γράφει, να οραματίζεται και να δημιουργεί μέχρι τις τελευταίες ημέρες πριν από τον θάνατο του ,το 1963, στα 74 χρόνια του.
«Ητο μέγας»
Ο Γεώργιος Κανδηλαπτης-Κανις τονίζει, μεταξύ άλλων για τον Κτενιδη:
«Ητο μέγας και εφάμιλλος των μεγάλων εκείνων αντρών Κωνσταντίνου Ξανθοπουλου,Περικλεους Τριανταφυλλιδου, Γεωργίου Κ. Παπαδόπουλου του Κυριακιδου, Ανδρέου Σιμωνωφ, Ηλία Κωνσταντινιδου, Κωνσταντίνου και Αριστείδου Ιεροκλέους και τόσων άλλων οιτινες εταξαντο εαυτούς εις την εξυψωσιν λόγω και έργω του Ελληνισμού του Πόντου και εν αυτή τη Ελλάδι δια την συνεκτικότητα και εμπεδωσιν της εκεί Εθνικής Ποντιακής ιδέας...».
Και θεωρεί ο Κανδηλαπτης ότι ο Κτενιδης χρησιμοποίησε «τρία σωτήρια μέσα...δια να συνένωση τους απανταχού πόντιους εις μιαν ψυχή και καρδίαν...». Δηλαδή την ανιστορηση της μονής της Παναγίας Σουμελα στο Βέρμιο, την έκδοση για δεκατέσσερα χρόνια του περιοδικού «Ποντιακή Εστία» και τα θεατρικά του έργα, «...τα οποία αναπτέρωσαν το πατριωτικό αίσθημα και τον προς τον Πόντον της νέας γενεάς νοστον και αγάπη...»
Santeos
14 Φλεβαρη '09
