Η Σαντά κατά τον Μεσαίωνα.

Για την δράση των πρώτων μονίμων κατοίκων της Σάντας κατά τον Μεσαίωνα ήθελαν να μας μιλήσουν τα ιστορικά μας παρεκκλήσια με τις τοιχογραφίες τους και το φρούριο του Ακρίτα.

Κατά κακή μας τύχη όλα αυτά καταστράφηκαν απ' τούς δικούς μας  κι  από τους ξένους, επειδή δε μας λείπουν άλλες Ιστορικές πηγές για  την Σάντα του Μεσαίωνα αναγκαζόμαστε να προστρέξουμε στην  παράδοση πού ρίχνει αρκετό φώς σε μερικά σκοτεινά σημεία της  Ιστορίας της Σάντας. Έχομε λοιπόν: 

   Η  σημείωση Χουτουρά. 

 Το σημείωμα της Μονής Χουτουρά  αναφέρει, ότι η Σάντα ήταν κατοικημένη πολύ πριν  από τον Περσικό πόλεμο του 540 μ.Χ, και ότι τους κατοίκους της αφάνισε ο Περσικός πόλεμος (σφαγή Ισχανανταίων).                                                                       

 Το Γαλλοΰν τ’ όρμίν.  (Κανλήν ορμίν ή ματοβαμμένο ρυάκι).            

 Αυτό αναφέρεται στην Στατιστική Σάντας. Εκεί κατά την παράδοση έγινε στην εποχή των τελευταίων Κομνηνών μεγάλη συμπλοκή  μεταξύ των Σανταίων και μερικών Τουρκομανικών φυλών πού έκαναν αδιάκοπες εισβολές στο κράτος των Κομνηνών. 

Στή συμπλοκή αυτή δεν γλύτωσε κανένας από τούς επιδρομείς, των οποίων το αίμα πλημμύρησε το ρυάκι, και ως σήμερα το ρυάκι αυτό έχει την ανωτέρω χαρακτηριστική ονομασία.

Η παράδοση αυτή είναι πολύ αμυδρά. Μερικοί έχουν τήν γνώμη ότι αν έγινε μια τέτοια συμπλοκή,  θα έγινε μεταξύ των Σανταίων και των νεωτέρων Τούρκων, μα oι  περισσότεροι Σανταίοι έχουν την γνώμη ότι μια τέτοια παράδοση  που λίγο ακόμα κόντεψε να ταφεί κάτω από τα ερείπια της λησμοσύνης δεν μπορεί να ανάγεται στους νεώτερους χρόνους.                        

  Τη Γιακώφ τη μαστορή τό ρακάν.

 Η τοποθεσία αυτή βρίσκεται βορείως του Φουρνόπου. Εκεί βρίσκονται λιθόνπορα που μαρτυρούν την αρχαιότητα της Σάντας και αποδείχνουν κατά την παράδοση πως έζησε στη Σάντα κατά τον Μεσαίωνα διάσημος μεταλλουργός ο Ιακώβ ο μάστορης, πού αποθανάτισε το όνομά του με την εργασία του στήν τοποθεσία αυτή. Και η παράδοση αυτή είναι  πολύ αμυδρά.                                                                                                                                                    

Μαστορείο και πεγάδ' τη Τσακμάχ σην Σαντά τη ενορίας Πιστοφάντων

Τη Μουρουζίνας τό λιθόρ και τη Γαβρά τό μαστορείον. 

 Υπεράνω του Ζουρνατσάντων λίγο παρακάτω από την κορφή της βουνοσειράς βρίσκεται μικρός βράχος που λέγεται τη Μουρουζίνας το  λιθάρ.

Γι’' αυτόν τον βράχο ακούστηκε να πει ο παππούς του κ. Αρ.  Χλωρίδη τα παρακάτω:

"Κάποια Σανταία Ρωμάνα που, λεγόταν Μουρουζίνα έστησε την κα­λύβα της επάνω σ' αυτόν τον βράχο, και πολλά χρόνια επαρχάρευεν εκεί. 

Κάποτε την πείραξε η υγρασία της τοποθεσίας εκείνης και εγκαταστάθηκε κοντά στου Γαβρά το μαστορείον που βρισκόταν υπεράνω της τοποθεσίας Κερχανάδες. Μα κι εκει την πείραξε η υγρασία, και τότε η Μουρουζίνα μέ όλο το συγγενολόι της εγκατέλειψε τήν Σάντα και έφυγε στήν Αυλήαννα του Γκιουμουσχανέ".

Από τήν αφήγηση του ως άνω γέρου καταφαίνεται ότι γόνοι του ονομαστού οίκου των Μουρούζηδων ζούσαν στή Σάντα, και στην εποχή των Κομνηνών κι αργότερα. Όσον αφορά τη Γαβρά τό μαστορείον (εργαστήριο του Γαβρά), γι αυτό διχάζονται οι γνώμες. Πολλοί γέροι του Ισχανάντων υποστήριζαν τήν γνώμη ότι άπό τον Μεσαίωνα ακόμα η Σάντα ευτύχησε να δεχτεί γόνους του ένδοξου οίκου των Γαβράδων, οι οποίοι παρέμειναν στήν Σάντα ως τις μέρες μας. 

Ένας απ' αυτούς, κατά τήν γνώμη των γέρο Ισχανανταίων, διάσημος μεταλλουργός, έφτιαξε κατά τόν Μεσαίωνα το εργαστήρι του στην τοποθεσία τη Γοργόρ το λιθάρ, και άφησε μνήμη αθάνατη. 

Αντίθετα μας λέγει ο κ. Αρ. Χλωρίδης ότι ο με­ταλλουργός Γαβράς  έφτιαξε το εργαστήρι του στην τοποθεσία Κερ­χανάδες κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας, ότι ο Γαβράς αυτός ήταν τύπος έκφυλος, και ότι μιλούσαν γι αυτόν μέ περιφρόνηση οι Ζουρνατσανταίοι.

Εμείς προσωπικώς παραδεχόμαστε και τις δύο γνώμες. Παραδεχόμαστε ότι έδρασαν στή Σάντα και ο διάσημος με­ταλλουργός Γαβράς του Μεσαίωνα, και ο νεώτερος έκφυλος Γαβράς.

Τό Παύλ

 Η τοποθεσία αυτή βρίσκεται βορείως του παρεκ­κλησίου του  Αϊ  Γιάννη 1.000 μέτρα μακριά, στις δύο όχθες του ποταμού Γιάμπολης. Κατά την παράδοση κάποιος Παύλος προύχοντας της Σάντας κατά τόν Μεσαίωνα, πού έχαιρε μεγάλη υπόληψη όχι μόνο στους Σανταίους αλλά και σ' όλους τους Έλληνες και Αρμένιους κατοίκους της κοιλάδας Σάντας, κατασκήνωσε στην το­ποθεσία αυτή μαζί με μερικούς άλλους, όλοι δε αυτοί μαζί μέ τους κατοίκους της κοιλάδας του Αϊ Γιάννη, εκκλησιάζονταν στο παρεκ­κλήσι του Αϊ Γιάννη.

 Οι Σαββάντ. 

 Κατά τήν παράδοση ζούσε στο Ίσχανάντων κατά τόν Μεσαίωνα κάποιος Σάββας, προύχοντας ονομαστός και με­γάλος κτηματίας. Είχε στήν κατοχή του χιλιάδες στρέμματα λιβάδια και δάση μέσα στην περιοχή του Ισχανάντων. 

Επίσης είχε κτή­ματα και στο Φτελέν εκεί όπου βρίσκεται το χωριό Δώδεκα  Αλάτια. Με το πέρασμα των αιώνων το όνομα του Σάββα λησμονήθηκε και κανένας από τους απογόνους του δεν φέρει σήμερα το επώνυμο Σαββίδης. 

Ήρθε και πέρασε ο Μεσαίωνας, ήρθε και πέρασε η άλωση της Τραπεζούντας, και οι απόγονοι του Σάββα γενικά μεν καί συνολικά διαφύλαξαν το προπατορικό επώνυμο Σαββάντ, μα το αντικατέστησαν αργότερα μέ πολλά άλλα. Στόν σημερινό αιώνα  ανέρχονταν οι Σαββάντ σε 100 περίπου οικογένειες εκτός εκείνων πού μετανάστεψαν στή Ρωσία, και λέγονταν Εφραιμάντ, Αρκουράντ, Καγκελάντ, Σπυριδάντ (Τσουμπανάντ), Κεντσογλάντ, Γαρατσαλάντ. 

Οι Σαββάντ αυτοί ήσαν κληρονόμοι της κτηματικής περιουσίας  του Σάββα και κάτοχοι μεγάλων εκτάσεων της περιοχής Ισχανάντων, πολλοί δέ απ' αυτούς, προ παντός οι Αρκουράντ, κατόρθωσαν να ζήσουν στη Σάντα με το εισόδημα των μεγάλων κτημάτων τους πού είχαν στό Ισχανάντων και στα Δώδεκα Αλάτια. 

Μερικοί λένε πώς ναι μεν οι Σαββάντ κατείχαν μεγάλες εκτάσεις γης στό Ισχανάντων, μα τήν έκταση του χωρίου Δώδεκα  Αλάτια τήν αγόρασαν κα­τά τό 1800 μέ τήν πρωτοβουλία του τσέλιγκα Καγκέλ από κάποιον Τούρκο αγά των πλησιόχωρων Σάντας στις αρχές του Ιθ' αιώνα.

 Τη Πανά τό πεγάδ. 

 Έτσι λεγόταν μία βρύση του Ίσχανάντων. Η παράδοση αναφέρει πως ένας Παναγιώτης στα πολύ παλιά χρόνια έφτιαξε την καλύτερη βρύση του Ισχανάντων στην Νότια πλευρά του χωριού κάτω άπό τόν λόφο Ποντίλια, και είχε τήν προ­θυμία να φτιάξει νέες βρύσες και νά επισκευάσει παλιές παντού όπου το καλούσε η ανάγκη. 

Τό αληθοφανές της παράδοσης εξηγείται από το παρατσούκλι Πανάς. Παντού στον Πόντο ύστερα άπό την  άλωση κολλούσαν σε κάθε Παναγιώτη το παρατσούκλι Πάντσος, το δε παρατσούκλι Πανάς πραγματικά ανάγεται σε παλιά χρόνια.

Μιλτιάδη Κ. Νυμφόπουλου

"ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΑΝΤΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ"                                                    

Santeos

7 Γενάρη '12    12.37'