Η Σαντά-Φιλιππου παπα Χειμωνιδη

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ

Η Σαντά βρίσκεται σε απόσταση 10 ωρών (με τα ποδιά) Ν.Α. της Τραπεζούντας και 20 ωρών Β.Δ. της Βαϊβούρτης. Η περιοχή διαιρείται, από τον ποταμό Γιάμπολη , στο ανατολικό και δυτικό τμήμα, και ορίζεται από τις τοποθεσίες:
Τελήκ Πουνάρ
Χαϊν Κετιγή
Κουζκλή Πελί
Τσοράκ Κετεγή
Ουτς τας
Ιαρέτ Τεπέ
Κιοσάν γιαλί
Κολόσαπασι
Ουλουκλή πουνάρ
Ταρήκι αμ
Ισχάμ μεζιρεσί
Τσαρτακλή.
Μια κοιλάδα με κατεύθυνση από βορρά προς νότο, καθώς απλώνεται ανάμεσα στα βουνά Καράκαπ (2550 μ.) και Ζιαρέτ (2650 μ.) σ’ένα κυμαινόμενο πλάτος 1200 ως 1650 μ., καταλήγει ως φυσικός δρόμος, στην εύφορη κοιλάδα του χωριού με τις εφτά ενορίες και τα γραφικά παρχαρια.
Πρόκειται για μια καθαρά ελληνική περιοχή, σχεδόν αποκομμένη από τον έξω κοσμο, με θαυμάσια φυσική οχύρωση και προστασία.

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ

Η περιοχή της Σαντάς, όπως το Σταυριν και η Κρωμνη υπάγονται στο Καϊμακαμλίκι Αργυρούπολης του Βιλαετιού Τραπεζούντας, ενώ εκκλησιάσθηκα ανήκε, παλιότερα στη Μητρόπολη Χαλδιας (Αργυρούπολης), έπειτα στην Εξαρχία της Παναγίας Σουμελα, μετα τα μέσα του 19ου αι., και τελευταία πριν από την ανταλλαγή, στη Μητρόπολη Ροδοπόλεως(Λιβερας). Γενικά τα κοινά της Σαντάς διαχειρίζονταν:
Ο έφορος των σχολείων
Ο μουχταρης(Πρόεδρος)
Και οι δυο Αζάδες(σύμβουλοι).

ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΑ

Σύμφωνα με προξενική μαρτυρία, ο συνολικός πληθυσμός του χωριού, στα μέσα του 19ου αι. (1857), υπολογίζεται σε 3075 ψυχές, από τις οποίες το 59% ήταν Ελληνες και το 41% Κρυπτοχριστιανοι, δηλαδή κρυφοί Ελληνες. Είναι από τους λίγους οικισμούς που δεν είχαν καθόλου μουσουλμάνους. Όμως στα τέλη του αιώνα, ο πληθυσμός ανεβαίνει στις 6.000-7.000 άτομα. Διατηρείται , μάλιστα σ’αυτό το επίπεδο ως τις παραμονές της Ανταλλαγής: οι εφτά κώμες της Σαντάς είχαν συνολικά 1200-1300 ελληνικές οικογένειες, δηλαδή περίπου 6.000 ψυχές.
Οι Σανταιοι ασκούσαν ποικίλα επαγγέλματα, ακόμη και αστικά, κι ήταν γνωστοί σ’ολον τον Πόντο ως εξαίρετοι επαγγελματίες:λιθοξόοι, χτιστές, σιδηρουργοί, ζωγράφοι, χαλκείς, κεραμοποιοί, μικρέμποροι, γεωργοί, κτηνοτρόφοι, ιερείς, δάσκαλοι.
Η Σαντά ήταν γνωστή και για την διασπορά των κατοίκων της. Η Κόχαλη και η Κούχλα της Γεμουράς, καθως και μια ολόκληρη συνοικία του Καραγούλ, κατοικούνταν εξ ολόκληρου από Σανταιους. Έπειτα αρκετοί Σανταιοι ήταν εγκατεστημένοι στη Σάννα, στη Δρόϊνα και στη Μέσσυνα της Γεμουράς. Τέλος, πολλοί, κατά περιόδους, μετοίκησαν και εγκαταστάθηκαν στη νότια Ρωσία.
Παρά τον όγκο αυτής της διασποράς, υπήρχαν στη Σαντά την περίοδο (τέλη του 19ου αι.), 15 ιερεις,8 ναοί, 7 παρεκκλήσια, 5 σχολεία, 9 δάσκαλοι και κάπου 360 μαθητές.
Παραθέτουμε πίνακα του πληθυσμού, των εκκλησιών και των ιερέων , κατά ενορίες, στα τέλη του 19ου αι. και στις παραμονές της Ανταλλαγής , σε παράλληλη αντιστοιχία.

Η Σαντά τέλη του 19ου Αι,

Ενορίες Σπίτια Εκκλησίες Ιερείς
1.Πιστοφαντων 300 Άγιος Χριστόφορος(ενοριακή)
Άγιος Γεώργιος(Παρεκκλήσι)
Άγιος Παντελεήμων(Παρεκκλήσι) 2

2.Τσακαλαντων 53 Ζωοδόχου Πηγής(ενοριακή)
Άγιος Γεώργιος(παρεκκλήσι) 1

3.Ισχαναντων 260 Αγια Κυριακή(ενοριακή)
Άγιος Γεώργιος(παρεκκλήσι) 5

4.Τερζαντων 200 Άγιος Θεόδωρος(ενοριακή)
Μεταμορφώσεως(παρεκκλήσι) 2

5.Πιναταντων 60 Προφήτης Ηλίας(ενοριακή)
Άγιος Γεώργιος(παρεκκλήσι) 1


6.Κοζλαράντων 60 Πέτρου και Παύλου(ενοριακή) 1


7.Ζουρνατσάντων 120 Άγιος Γεώργιος(ενοριακή)
Κων/νου & Ελένης(ενοριακή)
Αγια Κυριακή(παρεκκλήσι) 2


Σύνολο 1050 14


Η Σαντά παραμονές της Ανταλλαγής (1923)

Ενορίες Κύριος Ναός Ιερείς Παρεκκλήσια Πληθυσμός

1. Ισχαναντων Άγιος Χριστόφορος 7-8 Άγιος Παντελεήμων 400 οικογένειες
Άγιος Γεώργιος

2.Ισχαναντων Αγια Κυριακή 5-7 300 οικογένειες

3.Παρχαρια Άγιου
Θεόδωρου Τήρωνος Άγιος Θεόδωρος Μεταμορφώσεως -


4. Ζουρνατζάντων Άγιος Κωνσταντίνος
Άγιος Γεώργιος 170 οικογένειες

5. Πιναταντων Προφήτης Ηλίας Άγιος Γεώργιος 150 οικογένειες

6.Κοσλαραντων Άγιος Πέτρος &
Παύλος 60 οικογένειες

7.Τσακαλαντων Ζωοδόχος Πηγή Άγιος Γεώργιος 60 οικογένειες

8.Τερζαντων 200 οικογένειες

Εκτός από τις ενορίες αυτές, στη Σαντά άνηκαν και τα Φτελένια, μικροί δηλαδή συνοικισμοί:
Δώδεκα Αλάτια ενορίας Ισχαναντων
Κοπαλαντων ενορίας Ζουρνατζάντων
Χαρατζάντων ενορίας Πιναταντων
Αλιάντων ενορίας Κοζλαραντων.
Σήμερα σ’ολη αυτή την έκταση κατοικούν μονο 150 Τούρκοι, κι αυτοί ήρθαν από αλλού. Είναι επήλυδες. Όσο για τις εκκλησίες, σχεδόν όλες είναι ερειπωμένες ή μισοερειπωμενες. Μονο το παρεκκλήσι της Άγιας Κυριακής, μεταξύ Πιστοφαντων και Ζουρνατζάντων, διατηρείται , και τούτο, γιατί έγινε τζαμί.


Santeos
14/02/09