Στατιστική της Σαντας του Πόντου

 Είχε και μαγευτικά οροπέδια, όπου βρίσκονταν τα παρχάρια των Σανταίων. Τα κεντρικά χωριά της Σάντας βρίσκον­ταν σε υψίπεδο 1500- 1800 μέτρων  και τα βουνά της είχαν ύψος 2300 - 2900 μέτρων.

Η Σάντα πολιτικώς υπαγόταν στην υποδιοίκηση Τορούλ (Άρτασα), και θρησκευτικώς στην Μητρόπολη Ροδοπόλε­ως.

Ήταν μακριά από το Τορούλ έως 80 χιλιόμετρα, και από την Μητρόπολη που είχε την έδρα της στή Λιβερά 30 χιλιόμετρα.

 Έκταση, πληθυσμός, ενορίες, εκπαίδευση.

Η Σάντα είχε σχήμα τετραγωνικό με μάκρος 20 χιλιόμετρα απ' το Τάσκιοπρι ως τό Κοπαλάντων, και με πλάτος 10 χιλιόμετρα απ' το Κιμισλή ως το Κωφολίβαδο. Το όλο είχε έκταση 200 τ. χιλιόμετρα.

Η Σάντα στα τελευταία χρόνια ήταν κατοικημένη από 1000 περίπου οικογένειες με πληθυσμό 5.οοο ψυχών σύμφωνα με την επίσημη απογραφή του 1905. Σχηματιζόταν από 7 κεντρικές ενορίες, από τα 5 παραρτήμα­τα των Φτελενίων και από μερικούς άλλους μικρούς οικισμούς.

Οι 7 ενορίες ήσαν:

 1) Πιστοφάντων (πριν λεγόταν θοδωράντων) με 300 οικογένειες και 1500 κατοίκους. Είχε εκκλησία του Άγιου Χριστοφόρου και δημοτικό σχολείο με 7 τάξεις και τρεις δασκάλους.

 2) Ίσχανάντων[1] (πριν λεγόταν Λιμνία) με 250 οικογένειες και 1250 κατοίκους. Είχε εκκλησία της Αγίας Κυριακής με ωραίο καμ­παναριό πού τό ανατίναξαν οι Τούρκοι με δυναμίτιδα τό 1921, δη­μοτικό σχολείο με 8 τάξεις και 5 δασκάλους, και Παρθεναγωγείο με 5 τάξεις και 2 δασκάλες. 

3) Τσακαλάντων με 50 οικογένειες καί 250 κατοίκους. Είχε εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής και δημοτικό σχολείο με 3 τάξεις και έναν δάσκαλο.

 4) Πινατάντων με 70 οικο­γένειες και 350 κατοίκους. Είχε εκκλησία του Προφήτη Ηλία και δημοτικό σχολείο με 4 τάξεις και έναν δάσκαλο.

5) Τερζάντων (πριν λεγόταν Γιαννάντων) με 150 οικογένειες και 750 κατοίκους. Είχε εκκλησία του  Αγίου Θεοδώρου και δημοτικό σχολείο με 6 τάξεις και 2 δασκάλους.

 6) Κοζλαράντων με 60 οικογένειες και 300 κατοί­κους. Είχε εκκλησία του Άγιου Πέτρου και δημοτικό σχολείο με 4 τάξεις και έναν δάσκαλο.

7) Ζουρνατσάνιων με 120 οικογένειες και 600 κατοίκους. Είχε δύο εκκλησίες του Άγιου Κωνσταντίνου καί του Αϊ Γιώργη, και δημοτικό σχολείο με 6 τάξεις και 2 δασκά­λους.

Τα παραρτήματα ήσαν :

 1. Τό τρανόν τό Φτελέν με 10 οικο­γένειες.

 2. Τά δώδεκα Αλάτια με 40 οικογένειες. Είχε εκκλησία της Υπαπαντής του Χριστού και δημοτικό σχολείο με 4 τάξεις και έναν δάσκαλο.

3. Κοπαλάντων με 30 οικογένειες, Είχε εκκλησία  του Άγιου Χαράλαμπου και δημοτικό σχολείο με 3 τάξεις και έναν δάσκαλο.

4. Χαρατσάντων με 20 οικογένειες. Είχε εκκλησία του Αγ. Σπυρίδωνα.

5. Αλιάντων με 10 οικογένειες και εκκλησία του Άγιου Κωνσταντίνου.

Ο πληθυσμός των παραρτημάτων αυτών είχε την καταγωγή του από τις 7 κεντρικές ενορίες, καί κατά τό 1905 πήρε μέρος στην απογραφή των κεντρικών ενοριών. Τό ίδιο μπορεί νά λεχθεί και για τους μικρούς οικισμούς οι οποίοι ήσαν:

1) Το Παϊράμ με 2 οικογένειες.

 2)Το Χαντσάρ με 2 οικογένειες.

3) Το Παύλ με 3 ομογένειες

 4) Τό Φτελέν τή Χαπιάρ με 5 οικογένειες.

 5) Τό Γιαννιτσάντων με 3 οικογένειες. Τό Γιαννιτσάντων και τό Χαντσάρ δεν ήσαν συνεχώς κατοικημένα·

Εξωκκλήσια

 1. Τό εξωκκλήσι του Άγιου Θεόδωρου υπεράνω του Ίσχανάντων στην κορυφή του βουνού.

 2. Τό εξωκλήσι του Άγιου Πνεύματος προς τα κάτω του δρόμου που οδηγεί  απ’ τό Ίσχανάντων στα οροπέδια μας.

3. Τό εξωκλήσι του Αγ. Παντελεήμονα κοντά στην ενορία Πιστοφάντων.

 4. Τό εξωκλήσι του Άγιου Θεόδωρου στους Μιντσινάδες του Πιστοφάντων.

 5) Τό εξωκλήσι του Άγιου Παύλου στό Τάσκιοπρι.

6.Τό ερειπωμένο εξωκλήσι των Αγίων Αποστόλων στο όρος Ζιαρέτ ταγ.

7. Τό ερειπωμένο εξωκλήσι της Ανάληψης με τό μεταλλικό του νερό (αγίασμα) αντίκρυ στης Σπυριδίνας τό γίρτ.

8. Άλλο ερειπωμένο εξωκλήσι της Ανάληψης στό Πιστοφάντων.

 9. Τό εξωκλήσι της Αγ. Κυριακής στή θέση Κερχανάδες.

10. Τό εξωκλήσι της Μεταμόρφωσης στήν ενορία Τερζάντων.

 11. Τό εξωκλήσι της Κοίμησης της Θεοτόκου κοντά στήν ενορία Πιστοφάντων.

 12) Τό εξωκλήσι του Αγ. Θεόδωρου του Μαρέτα πέραν του ποταμού Γιάμπολης αντικρύ στην ενορία Τερζάντων.

 13) Το εξωκλήσι του Αϊ Γιάννη κατά τον δρόμο των Φτελενίων.

 14. Τό εξωκκλήσι του Αϊ  Γιώργη κοντά στην ενορία Ίσχανάντων. Τα τρία τελευταία εξωκλήσια βρίσκονταν σε μαγευτικές τοποθεσίες.  

Βουνά:

 1. Τό Ζιαρέτ ταγ (Αεζεράτ) υπεράνω του Σκορδέν με ύψος 2.900 μέτρων.

2. Τό Καράκαπαν κοντά στό Τάσκιοπρι ύψος 2.600 μέτρων.

3. Τό Τσαρτακλή με ύψος 2.300 μέτρων.

4. Άγιος Θεόδωρος υπεράνω του Ίσχανάντων με ύψος 2.200 μέτρων.

5. Τό Γιμπούρτασ υπεράνω του παρχαρίου Κατσάλια με ύψος 2.300 μέτρων.      

Χορτολείβαδα, βράχοι, γκρεμοί, χαράδρες, κοιλάδες, παρχάρια, χάνια, δάση, ποτάμια, ρυάκια, λίμνες, καταβόθρα.

Χορτολίβαδα: Τά γύρω των ενοριών της Σάντας Χορτολίβαδα ήσαν θαύμα θαυμάτων. Σ’ αυτά πού τα περιποιόνταν πολύ  οι νοικοκυρές έβλεπες την πρώτη άνοιξη άπειρα λουλούδια κάθε είδους και κάθε χρώματος.

Ο βασιλιάς των λουλουδιών της Σάντας ήταν τα μανουσάκια πού φύτρωναν στα χορτολίβαδα των οροπεδίων μας και ήσαν μενεξέδες μοναδικοί ανά τον Πόντο.

 Στα Χορτολίβαδα μας συναντούσες άπειρα έντομα, μελίσσια σκαθάρια, τζιτζίκια με τά εκκωφαντικά τους τραγούδια, παπαδιές, κωλοφωτιές, πεταλούδες όλων των ειδών και των χρωμάτων, πουμπούρια (βομβύλια)  κλπ.

Στα Χορτολίβαδα μας τά κοντινά και τά μακρινά συναντούσες άπειρα χόρτα με εξαιρετικές ιδιότητες. Μερικά χόρτα ήσαν φρουτοφόρα. Απαριθμούμε όσα ξέρομε :

1. Τά μαντάκια. Έφεραν βλαστό μαλακό πού τον ξεφλούδιζαν και τον έτρωγαν ,τα παιδιά.

 2. Τά λάπαζα (λάπαθα). Χρησίμευαν για επιθέματα στις πληγές καί γιά την κούνια των βρεφών, όπου διοχέτευαν  τα ούρα στο υποκάτω δοχείο.

 3. Τά στυπόγλυκα. Τά ξινόγλυκα φύλλα τους τρώγονταν ωμά κατά την πρώτη τους βλάστηση.

4. Οφειδογλωσσίτα. Φυτό αντισηπτικό. Τά φύλλα του χρησίμευαν για επιθέματα στα τραύματα. Η αντισηπτική του ιδιότητα ήταν μοναδική.

5. Τά τσουμπόνια.

6. Λεβόρια (ελλέβορος). Αυτά τά βράζαμε και  με τον ζωμό τους πλέναμε τα εγκαύματα.

7. Κιντέατα (τσουκνίδες). Χρησίμευαν καί στη μαγειρική και για το πλυμίν των αγελάδων. Βρίσκονταν άφθονα και στα δικά μας καί στα γειτονικά παρχάρια

8. Αεκρόμμυδα. (άγρια κρεμμύδια).

9. Σκορδοτσάνκια (άγρια σκόρδα). Τά αεκρόμμυδα καί τά σκορδοτσάνκια τα έτρωγαν ωμά τά παιδιά.

 10. Φτερία (πτέρις). Τά μεταχειριζόμαστε γιά στρώση των αγελάδων.

 11. Κουκουλόφυλλα ή ματοζικόφυλλα. Είχαν φύλλα πλατιά κατάλληλα γιά κουκούλα (σκέπασμα του κεφαλιού).

 12. Μολόζια (μολόχα). Τούς μικρούς καρπούς της τούς τρώγαμε ωμούς.

13. Λικόρριζα (γλυκόριζα). Την γλυκιά της ρίζα την τρώγαμε ωμή. Σπάνια ήσαν τά χωράφια πού μας έδιναν την γλυκόριζα.

14. Πελαδίτριας. Φύτρωναν κοντά στις πηγές καί χρησίμευαν στή μαγειρική (βραστή).

15. Χαμούχτα (αγριοφράουλα). Ήσαν φρούτα εξαιρετικά με χρώμα κόκκινο.

16. Βόχα. Αυτά είχαν χοντρό βλαστό με χυμό γαλακτώδη και μυρωδάτο πού τρωγόταν από τά παιδιά σά φρούτο και ήσαν πολύ θρεπτικά γιά τις αγελάδες.

17. Φτελιδίτσια. Χρησί­μευαν στή μαγειρική (τηγανιτά).

18. Κουσπίτας. Είχαν γαλακτώδη χυμό καί τρώγονταν σά φρούτο.

19. Τζουντζούνας. Βελονοειδή χόρτα μικρά με χυμό γαλακτώδη και μυρωδάτο. Τρώγονταν καί ωμά καί ήσαν πολύ θρεπτικά για τις αγελάδες. Διακρινόταν γιά το πάχος και την ευωδιά του τό γάλα των αγελάδων πού έτρωγαν τζουντζού­νας.

 20. θομάρια. Χρησίμευαν στή μαγειρική (τηγανιτά, τουρσιά).

 21. Κονκορόζια ή κορασίτας. Χρησίμευαν στή μαγειρική (τουρσιά), ήσαν όμως πολύ πικρά.

 22. Σταυρολάχανα. Χρησίμευαν στή μαγει­ρική (βραστή).

23. Κουσκουτάνια. Φύτρωναν στα παρχάρια μας. Είχαν ωραίο λευκό λουλούδι καί εύγευστο μικρό κόνδυλο.

24. Σαχταρίτσας. Η σαχταρίτσα με τό στακτή χρώμα της, αδελφή των διφοριών. Αυτή είναι πολύ χαμηλή, είναι κάτι  μεταξύ θάμνου καί πόας.

25. Κουκουβάκας καί αρδαχτίτσας (μανιτάρια εδώδιμα). Στή Σάντα βρίσκονταν μανιτάρια πολλών ειδών, εδώδιμα καί μη.

Ο βασιλιάς των μη εδωδίμων μανιταριών ήταν τό νακενάρ. Έκαναν την εμφάνισή τους αμέσως ύστερα από κάθε βροχή. Τα εδώδιμα εί­χε τη μανία νά τά μαζέψει ο εκάστοτε γορουχτσής (αγροφύλακας καί δασοφύλακας μαζί) του Ισχανάντων. 

Κάπου κάπου βρίσκαμε κι εμείς τά πιτσιρίκια κάνα δύο, καί δοκιμάζαμε τότε μια χαρά ανείπωτη. Βρίσκονταν τα μανιτάρια καί τά σαχταρίτσας στήν Κατάρουξα, στα Σουλάχα και στο Κετίκ.

Βράχοι:

1. Ο ονομαστός βράχος του στενού Φουρνόπον, όπου τό 1824 έγινε η μάχη με τον Χατζή Σαλόγλου, καί όπου κατά τό 540 μ.Χ. έγινε η σφαγή των Ισχανανταίων απ’ τον Περσικό στρα­τό.

2. Οί μεγαλόπρεποι βράχοι παρακάτω απ' το Τσαρτακλή πού  λέγονταν τ' Άσπρα τα Καπάνια. Αυτοί στάθηκαν διάσημοι γιατί την 10 του Σεπτέμβρη του 1921 σ' αυτούς έβαλε τό πυροβολικό των Τούρκων εναντίον των ανταρτών μας που κατέφυ­γαν εκεί με τις οικογένειες τους.

3) Αντίκρυ σ' αυτούς τούς βρά­χους προς τό μέρος των χωριών βρίσκεται ο βράχος τη βοά τό λιθάρ.

 4. Ο βράχος τή Γοργόρ τό λιθάρ αντικρύ στό Τσακαλάντων.

5. Ό βράχος του Μωρέν υπεράνω της ενορίας Ίσχανάντων. Στα πόδια του καί στον γύρο του, επίσης και στο Μίντσινα ήσαν ζαβίρια (φραγκοστάφυλα) χαμούχτας (αγριοφράουλα) καί μυρωδάτα θαυμάσια βατόμουρα άσπρα, κόκκινα καί μαύρα (ασπρόνπορα, κοκκινόνπορα, μαυρόνπορα).

 6. Άλλος μικρός μυτερός βράχος βρισκόταν υπεράνω του Ίσχανάντων καί λεγόταν τό Ξιμυτόν τό λιθάρ.

7. Βρισκόταν άλλος βράχος δίπλα του με κάποια μικρή σπηλιά καί λεγόταν τ ή Μάϊσας τό καπάν. Σ' αυτή τή σπηλιά κατάφευγαν τά τσοπανάκια Ισχανάντων άμα έβρεχε.

 8. 'Υπεράνω αυτού του βράχου σε απόσταση 200 μέτρων βρισκόταν άλλος μικρός βράχος με μια σπηλιά. Σ’ αυτή τή σπηλιά έστησαν μάντρα οί Άρκουράνται γιά τις αγελάδες τους.

9. Άλλος μικρός βράχος βρισκόταν πέ­ρα από του Στοδούλ τ' όρμίν δίπλα στό Ίσχανάντων.

10. Βρισκό­ταν άλλος μεμονωμένος βράχος με σχήμα ανθρώπου καί με κάποι­ον όγκο στήν κορφή υπεράνω του Πιστοφάντων. Για τον βράχο αυτό οί πρόγονοι μας έπλασαν τον παρακάτω μύθο :

«Στα παλιά  χρόνια ζούσε στό Τσακαλάντων μια γυναίκα άσπλαχνη πού δεν πονούσε καθόλου τους φτωχούς. Όσες φορές αλώνιζε έβαζε τό στάρι σ’ ένα κότι πού τό τοποθετούσε στό κεφάλι της καί τό κουβαλούσε σπίτι της χωρίς νά δώσει ούτε ένα σπυρί σιτάρι καί στον πλέον φτωχό κάτοικο του χωριού της.

Μια χρονιά πού πέρασε η Παναγιά απ’ του Τσακαλάντων με τον Χριστούλη στήν αγκαλιά της έτυχε τή γυναίκα αυτή, έκαμε τή ζητιάνα καί της ζήτησε λίγο σιτάρι γιά τό νηστικό τάχα καί άρρωστο παιδάκι της.

Η φιλάργυρη αυτή που ν’ άκούσει τέτοια! Έδιωξε την Παναγιά, κι αυτή θύμωσε και την μεταμόρφωσε σε πέτρα με τό κότι στό κεφάλι της».

Αυτά μεν λέει ο μύθος, οί φρόνιμοι όμως Πιστοφανταίοι μυρίστηκαν κάποιον κίν­δυνο από ενδεχόμενο κατρακύλισμα του βράχου αυτού στον κατήφορο Πιστοφάντων, καί πήραν προφυλακτικά μέτρα. 

11.Υπεράνω του ως άνω βράχου βρίσκεται άλλος βράχος μεγάλος σαν βουνό, που λεγόταν  Κατσκάρ.

 12. Βράχος μυτερός βρίσκεται παρακάτω άπό τό Κωφολίβαδο καί λέγεται τό Ξιμιτόν τό λιθάρ.

 13. Βράχος στήν Χάρτοτη με την σπηλιά του Κωστιάκ. Στον γύρο του  βράχου αυτού φυτρώνουν τά βόχα. Από τον βράχο αυτό πού σχη­ματιζόταν από σχιστόλιθο βγάζανε οι πατέρες μας πλάκες γιά την στέγαση τοίχων καί κτιρίων.

 14. Αντίκρυ του άλλος βράχος πέρα απ’ το ρυάκι της Χάρτοτης. Ο βράχος αυτός, καθώς και οι βράχοι του Φουρνόπου και του Μωρέν και μερικοί άλλοι, αν και σχηματί­ζονταν από κοκκινωπό γρανίτη, έπαθαν διάβρωση και έβλεπες γύρω τους εκατομμύρια συντρίμμια που σ’εμπόδιζαν να βαδίσεις.

 15. Πα­ρακάτω από τον ως άνω βράχο βρισκόταν άλλος μικρότερος με κυ­ψέλες μελισσιών.

16. Άλλος βράχος βρισκόταν στό Μονοκούρ κατά τον δρόμο των Φτελενίων.

 17. Άλλος μεγάλος σά βουνό βράχος βρισκόταν στα Δώδεκα Αλάτια και λεγόταν το στρογγυλόν τό λιθάρ. Ο βράχος αυτός ήταν φημισμένος γιά την κάτασπρη σαν μάρμαρο πέτρα του, που την μεταχειρίζονταν πολλοί Σανταίοι στις οικοδομές τους γιά πόρτες καί παράθυρα.

Ο ναός της Υπαπαντής στα Δώδεκα Αλάτια ήταν όλος φτιαγμένος από την πέτρα αυτή.

Όμοια σχεδόν με την πέτρα αυτή βρισκόταν καί στό Τσαρτακλή των Αρμενίων (τ’ Αρμεναντίων τό στάμαν).

18. Άλλος βράχος μάγαρα (σπηλιά) βρίσκεται πίσω απ' τ’ Άσπρα τα Καπάνια μέσα στό δάσος Χαρατσάντων. Εκεί την 10 του Σεπτέμβρη του 1921 δόθηκε μάχη μεταξύ ανταρτών καί τούρκικου στρατού, καί εκει έγινε η σφαγή των βρεφών.

 19. Άλλος βράχος βρίσκεται υπεράνω του Ζουρνατσάντων κοντά στή κορφή της βουνοσειράς,  και λέγεται τη Μουρουζίνας τό λιθάρ , γιατί εκεί παρχάρευε η Μουρουζίνα. Δίπλα του βρίσκονται δύο μικρές πέτρες πού μοιάζουν με ανθρώπους.

 Γι αυτούς η παράδοση κατά τον κ. Αρ. Χλωρίδη αναφέρει τά πα­ρακάτω: Δύο ληστές λήστεψαν την εκκλησία του Άγ. Κωνσταντί­νου τον καιρό πού απουσίαζε στον πόλεμο ο άγιος. Ή μητέρα του άγιου ή αγία  Ελένη απ’ τον φόβο των ληστών, μεταμορφώθηκε σε αράχνη καί κρύφθηκε σε μια γωνιά της εκκλησίας. Σαν γύρισε ό ά­γιος άπό την εκστρατεία καί έμαθε όλα αυτά θύμωσε καί μεταμόρ­φωσε τούς δύο ληστές σε πέτρες.

Γκρεμοί:

 1.Αντίκρυ στό Πιστοφάντων βρίσκονταν μοναδικοί γκρεμοί πού ήταν μαγεία νά τους δεις. Οί γκρεμοί αυτοί ήσαν δασω­μένοι, και τα δάση πρόσδιδαν ατούς γκρεμούς έξοχη μεγαλοπρέπεια.

 Σ' αυτούς  βρίσκονταν άφθονα τα αυτοφυή φτελιδίτσια και τα κουσπίτας.

 2. Οι γυμνοί γκρεμοί του Ζιαρέτ ταγ παρακάτω απ τό Σκορ­δέν. Οι γκρεμοί αυτοί σου προξενούσαν δέος.

 3. Άλλος γκρεμός υπεράνω του γεφυριού του ποταμού του Αι Γιάννη λεγόταν Μελεσσιναρών.

Χαράδρες:

1. Η άγρια  χαράδρα του ποταμού του Αι Γιάννη κοντά στον Μελεσσιναρών. Η μεγαλοπρέπεια της χαράδρας αυτής δεν περιγράφεται.

2. Η χαράδρα του ποταμού Γιάμπολης κά­τω από το παρεκκλήσι του Αι Γιάννη.

 3. Η χαράδρα του ποτα­μού Γιάμπολης κοντά στο Μονοκούρ . Εκεί κατά τό 1911 έπεσε στον ποταμό η κόρη του Χρίστου Παρχαρίδη καί πνίγηκε.

 4. Η χαράδρα του ίδιου ποταμού κάτω από το τρανόν το Φτελέν.

Κοιλάδες:

 1. Η ευχάριστη μικρή κοιλάδα του Αι Γιάννη με τό εκκλησάκι καί τό καταπράσινο λιβάδι της.

2. Η νόστιμη κοι­λάδα του Παϊράμ κοντά στον ποταμό Γιάμπολης.

 3. Η κοιλάδα Κερχανάδες (Κεραμιδαριό) κοντά στον ποταμό Γιάμπολης μεταξύ Ζουρνατσάντων καί Πιστοφάντων.

4· Η μικρή κοιλάδα της Χάρτοτης με τά δύο κλαδιά του ρυακιού της.

5. Ή μικρή κοιλάδα τ’ Αρπάν τό Μωρέν υπεράνω του Ίσχανάντων. Εκεί φυτρώνουν τά τζουντζούνας.

Π α ρ χ ά ρ ι α (θερινές κατασκηνώσεις επάνω σε οροπέδια).

Τά παρχάρια μας ήσαν μοναδικά ανά τόν Πόντο. Φημίζονταν γιά τά κρυστάλλινα  νερά τους καί γιά τις απέραντες βοσκές τους.

Σ' αυ­τά οι ρωμάνες παρέμεναν από την 12  Ιουνίου ως την 29 Αύγουστου, καί έπαιρναν μαζί τους τις δικές τους αγελάδες  καί τις αγελάδες των γειτόνων τους. Παρχάρια ονομαστά είχαμε το Τσαρτακλή, το  Κουζούκιολ, τα Τσατμάδας, την Ανάληψη, την Κατάρουξα, ([2]) τά Σουλάχα ([3]), τά Κρεπέγαδα, τά Κατσάλια, τά Ξερολίμνια, τη Κωφού, τη Σπυριδίνας τό γίρτ, τή Σεϊτή τό γίρτ, τό Κατσκάρ, τό Τσιτσεκλή, τη Γιόρ το γίρτ, το Τσιχούρ, το Ίρμάκ γιαηλασί, το Καζουκλή, το Γιμπούρτασ, τα Καλταβόρια, το Κωφολίβαδον και το Τάσκιοπρι. 

Το Τάσκιοπρι ήταν ή καλύτερη περιοχή της Σάντας γιατί είχε μιά μεγάλη πεδινή έκταση πού λεγόταν Τηγάν καί καλλιεργούνταν στά παλιά τά χρόνια, καί γιατί δε μπορούσε νά τό επισκεφτεί η ομίχλη, η οποία σάν μολύβι βαρύ συχνά πυκνά καθόταν στά στήθια της Σάντας καί δεν της επέτρεπε νά πάρει άνάσα.

Επίσης  είχαμε καί αρκετούς μεζιρέδες (ανοιξιάτικες και φθινοπωρινές κατασκηνώσεις  όμοιες μέ παρχάρια) καθώς το Κρέν, το Σταμόπον, το  Πουρούν, τα Τσαμουρόπα, ο Αι Γιάννης καί άλλα, όπου οι ρωμάνες παρέμεναν ένα μήνα από τήν άνοιξη (τόν Μάη) καί ένα μήνα από τό φθινόπωρο (τόν Σεπτέμβρη). Στό Κρέν παρέμενε συνήθως ή

Ίσχανανταία ρωμάνα Τσακούλα, καί μια καλύβα εκεί έφερε τό όνομά της (τή Τσακούλας τά μαντρία).                        

Χάνια.

Στό σύνορα της Σάντας βρίσκονταν αρκετά χάνια, από τά οποία τα περισσότερα τά κατείχαν οι Τούρκοι. Τα χάνια ήσαν μπακάλικα καί ταβέρνες μαζί. Είχαμε χάνια στό Τάσκιοπρι,στό Κιμισλή, στό Σιργανλή, στο Τσαλαπόγλη τά ταφία.

Δάση:

 1. Τό απέραντο δάσος Πογιαχανά αντίκρυ στα Δώδεκα 'Αλάτια.

2. Τό δάσος θοδωράντων (τή θοδωράντων υλέε) παρακάτω από τ' Ασπρα τα καπάνια. Το δάσος αυτό ανήκε στήν ενορία Πιστοφάντων καί διατήρησε την άρχική ονομασία της ενορίας αυτής.

3. Το δάσος Χαρατσάντων υπεράνω του παραρτήματος Χαρατσάντων.

4. Το δάσος Κοπαλάντων.

 5. Το δάσος πυξού (τσιμσιρατσάντων) στο Μονοκούρ κατά τον δρόμο τών Φτελενίων.

6. Το δάσος Κιουλκενλούκ κοντά στου Χαπιάρ το Φτελέν.

7. Το δάσος Σαββάντων στο Κρέν αντίκρυ στ' Ασπρα τα καπάνια. Πλάγια καί υπεράνω  του δάσους αυτού κατά την χαράδρα του Κρέν φυτρώνουν τά θομάρια καί τά κουσπίτας. Κουσπίτας βρίσκονται κι αλλού.

8. Το δά­σος του Αι Γιάννη γύρω από το παρεκκλήσι του. Πολλά άλλα απέραντα δάση ελάτων ήσαν στις θέσεις Φουρνόπον, Κρύον Νερόπον, Αλωνόπον, Παϊράμ, Μαρέτεν, Μελεσσιναρών κλπ.

Στα δάση μας βρίσκονταν τα πιο καλλικέλαδα πουλιά του κόσμου. Τ' αηδόνια,  οι κορυδαλλοί, οι καρδερίνες κ.ά. δονούσαν την ατμόσφαιρα των δασών της Σάντας με τ’ αθάνατα τραγούδια τους, λες κι έψαλλαν την    δόξα της Σάντας καί τό μεγαλείο του Ελληνισμού!

 Τά δάση μας αυτά τα είχαν οι αντάρτες μας μη στάξει καί μη βρέξει, γιατί απόκρυβαν τις κινήσεις τους απ' τόν τούρκικο στρατό.

Τα δάση μας με τά πένθιμα τους έλατα πρόσδιδαν μεγαλοπρέπεια στα βουνά της Σάντας. Ήσαν αφάνταστα ελκυστικά με την μεθυστική ευωδία της ρετσίνας του έλατου, με τα κουκουνάρια του έλατου (κουμούσια) και με την παχιά καί δροσερή σκιά τους.

Η λαϊκή μας Μούσα είχε εκθειάσει τά δάση μας με τό παρακάτω τραγούδι των νοσταλγών ξενιτεμένων μας :

 Καί ντ’ έμορφα φαίνταν πυκνά, και σκουτουλίζν τ’ άλάτια!

 κ' έπορώ νά φιλώ άτα καί νά παίρω μουράτια.

Στα δάση μας βρίσκονταν καί άλλα δέντρα: Τεβόρια όμοια με τά έλατα, ιζμίλας επίσης όμοια με τά έλατα, όξέας (οξιές), κλερθία (κλήθρες), ανίτσια των οποίων τα φύλλα τα κάναμε πλυμί γιά τις αγελάδες, αγράπια (άγριες απιδιές), αγρόμπηλα (αγριόμηλα), βαΐα με τά χνου­δωτά λουλούδια τους, ταφλάνια (άγριοροδάφινα) με πικρόγλυκο καρ­πό, τσιμσίρια (πυξός), λευκία, σπεντάμια, κλπ.

Βρίσκονταν και θά­μνοι καί άλλα φυτά: Διφόρια με καρπό μαύρο καί ξινό γλυκό, τζιφίνα (αζαλέες), κομάρια (ροδόδενδρα), ζιαβίρια (φραγκοστάφυλα), βα­τόμουρα άσπρα κόκκινα καί μαύρα, μασούρας (αγριοτριαντάφυλλα μέ κόκκινους καρπούς πού τρώγονταν), φουντούκια άγρια, τσιλιαλίτριας μέ κατάμαυρους καί πικρούς καρπούς πού δεν τούς άγ­γιζαν ούτε τά ζώα, κουφόξυλα, καρπαρίτας μέ σπόρους ξυλώδεις κατάλληλα για κομπολόγια, κ.ά.

Ποτάμια:

 1. Ο ορμητικός ποταμός Γιάμπολης. Οι πέστροφες (αλά παλούκ) του ποταμού μας αυτού ήσαν φημισμένες.

2. Το επί­σης ορμητικό ποτάμι του Αι Γιάννη, παραπόταμος του ποταμού Γιάμπολης. Σε πολλά σημεία της δεξιάς όχθης του ποταμού αυτού βρίσκονταν διφόρια. Διφόρια βρίσκονταν καί σε πολλές άλλες δα­σωμένες περιοχές της Σάντας, όπως στο Κρέν, στο Πουρούν κι αλλού.

Ρυάκια:

 Είχαμε καί πολλά ρυάκια παρακλάδια του ποταμού Γιάμπολης που ήσαν αέναα, καθώς το ρυάκι της Χάρτοτης, το ρυάκι Κωφού (τη Κωφού τ' όρμίν), το ρυάκι Στοδούλ (τη Στοδούλ τ' όρμίν) στην νότια άκρη του Ίσχανάντων που το μεταχειρίζονταν οι Ισχανανταίοι για σκουπιδαριό, το ρυάκι Τσακαλάντων, το ρυάκι του Άγιου Παντελεήμονα, το ρυάκι του Σκορδέν,το ρυάκι του Ζουρνατσάντων, το ρυάκι του Παύλ, το ρυάκι του Κιουλκενλούκ, το ρυά­κι του Καρπαρίτα (τή Καρπαρίτα τ' όρμίν), το ρυάκι Βαϊβάϊτερες (τή Βαϊβάϊτερες τ' όρμίν), το ρυάκι του Πιρπιρή των Δώδεκα Αλα­τιών.

 Τά δύο πρώτα ρυάκια, της Χάρτοτης και του Κωφού, ήσαν παρακλάδια του ποταμιού του Αι Γιάννη. Όλα αυτά τα ρυάκια καθώς και τα ποτάμια ήσαν τόσο ορμητικά, ώστε ο κρότος πού προξενούσαν ύστερα από μεγάλη βροχή μπορούσε ν' ακουστεί από 50 χιλιόμετρα μακριά. Οι δε βράχοι αντιλαλούσαν πολλές φορές επανειλημμένα τον κρότο αυτό, καθώς και τον βρόντο των τουφεκιών.

Λίμνη:

Η μικρή μας λίμνη Σταύρωμα με επιφάνεια μόλις 100 τ. μέτρων που βρίσκεται παρακάτω απ' το Καζουκλή προκαλού­σε το δέος με τα κατάμαυρα νερά της. Γι’ αυτήν οι ευφάνταστοι προγονοί μας λέγανε πώς ήταν απύθμενη.

 Γι αυτήν πλάσανε και τον παρακάτω μύθο : Δύο γυναίκες Πιστοφανταίες με τις κούνιες των μωρών τους θέριζαν χόρτο στον ανήφορο της λίμνης, καί εκεί πού θέριζαν γλίστρησαν οι κούνιες καί πήραν τον κατήφορο κατά τή λί­μνη.

Οί γυναίκες τρόμαξαν, και η μεν μία φώναζε έξαλλη: Ανάθεμα σε ντό έτον αβούτο τό κακόν; ή δε άλλη φώναζε: Παναγία, Παναγία, Παναγία! Η κούνια της πρώτης γυναίκας έπεσε τότε μέσα στή λίμνη καί πνίγηκε το μωρό της, της δε άλλης ή κούνια σταμά­τησε στή μέση του απότομου ανήφορου της λίμνης, στον οποίον ούτε κατσίκια μπορούσαν νά σκαρφαλώσουν.

Η παράδοση αυτή δεί­χνει πώς έγιναν παρόμοια δυστυχήματα σ' αυτή τή λίμνη κάποτε. Γι' αυτό η λίμνη λεγόταν στα παλιά τα χρόνια Βερανέ κιολ (λίμνη ερήμωσης).

Κ α τ α β ό θ ρ α :

Βαδίζοντας από το Πιστοφάντων στο Τάσκιοπρι έβλεπες πέρα απ' το ρυάκι Σταύρωμα παρακάτω απ’ τον δρόμο σε απόσταση 200 μέτρων κάποια μικρή καταβόθρα, το Δέκουφον.

Στην καταβόθρα αυτή χυνόταν το μικρό ρυάκι του Δέκουφου.

 Ύδρευση:

 Ή ύδρευση των ενοριών της Σάντας ήταν πολύ εύκολη, γιατί τα πηγαία νερά βρίσκονταν πολύ κοντά στις ενορίες. Στο Ισχανάντων είχαμε 5 βρύσες με στοές ασβεστόχτιστες, τη Φαλτσή το πεγάδ, τη Λευτέρ το πεγάδ,  τη Καλόγρηας το πεγάδ, τη Λαμπριανάντων το πεγάδ, τη Πανά το πεγάδ.

Στο Πινατάντων βρισκόταν τη Ζυγανίτα το πεγάδ, που μπορούσε με το πλήθος των νερών του να γυρίσει νερόμυλο. Στο Πιστοφάντων βρίσκονταν πολλές βρύσες, η καλύτερη όμως ήταν τή σχολεί τό πεγάδ. 

Όλες αυτές οι βρύσες καθώς και οι βρύσες των άλλων ενοριών είχαν νερά κρούσταλλα και ήσαν το καύχημα τής Σάντας. Τις περισσότερες βρύσες  τις ανατίναξαν οι Τούρκοι με δυναμίτη τό 1921.           

Συγκοινωνία:

Η Σάντα συγκοινωνούσε με την Τραπεζούντα, την Γεμουρά, την Γαλίανα,  τα Σούρμενα, την Κρώμνη, την Αργυρούπολη, την Άρτασα, την Βαϊβούρτη και το Μοναστήρι Σουμελά με δρόμους τρισάθλιους, κι αυτό έφερε μεγάλα και ανυπέρβλητα εμπόδια στήν ευζωία των Σανταίων.         

Ανοιξιάτικη συγκοινωνία με την Τραπεζούντα:

Από τό Ισχανάντων ξεκινώντας βορείως μετά 2 λεπτά τής ώρας (4) φτάνομε στου Κοιλαδί το ρακάν (5), μετά άλλα 4 λεπτά στο διάσημο στενό Φουρνόπον, μετά άλλα 4 λεπτά στο Γουρνόπον (Γούρνα) με την βρύση του, και μετά άλλα 2 λεπτά στου Γιακόφ τη μαστορί το ρακάν, όπου χωρίζεται ο δρόμος σε δύο το κάτω κλαδί αφού περνά από τα Σκοτεινά τ' Αλάτια κατευθύνεται στους κοινοτικούς μας μύλους, και από τε επάνω κλαδί μετά ένα λεπτό φτάνομε στο Γαλλούν τ’ όρμίν, μετά 4 λεπτά στους Ρεσχανάδες, μετά άλλα 3 λεπτά στου Χαπιάρ το γεφυρόπον, μετά άλλα 3 λεπτά στο Κρύον το Νερόπον, καί μετά άλλα 2 λεπτά στο γεφύρι του πο­ταμού του Αι Γιάννη, όπου ήταν τή Γαραγάσ ή χαμελέτε.