Προλήψεις & δεισιδαιμονίες στη Σαντά

Ό αμόρφωτος άνθρωπος είχε και έχει υπερβολικό και αβασάνιστο φόβο των θείων, η τών φυσικών δυνάμεων πού θεωρούνται ώς θεία.

Ο φόβος αυτός είχε μεγαλώσει, ή αντίληψη για τό «άνώτερον θείον» είχε διαστρεβλωθεί, και είχεν αποδοθεί σ' αυτό δύναμη κακοποιά, δύναμη τιμωρός.

Προσπαθώντας ο αμόρφωτος νά συμπεράνει τις ενέργειες τών υπερφυσικών δυνάμεων, νά αποτρέψει τά κακά από τά οποία κινδύνευε, κατέφευγε στη μαντεία. Από τη μαντεία, πού είχε αναπτυχθεί πάρα πολύ στην αρχαιό­τητα, έγιναν πολλές προλήψεις, μέ έξυπνες παρομοιώσεις και μεταφορές:

1.Αν οι συνέταιροι κλέβονται αναμεταξύ τους, οι ποντικοί θα τούς τά κλέψουν όλα.

2.Η έγκυα δέν πρέπει νά βάλει στή μασχάλη ή στο ζωνάρι της πράγμα­τα πλουμιστά, παρδαλά, για να μη φέρει τό παιδί, της τέτοιο δέρμα.

3. Στις έπιδημίες κι χασσεύνε (ζεματίζουν) τά ρούχα του αρρώστου, γιά νά μη χασεύκεται ή αρρώστεια και αναδωρών (υποτροπιάζει).

4.Ή γυναίκα δεν πρέπει νά κάθεται απάν σο κότ (μέτρο σιτηρών), γιά νά μη ευτάει έναν κότ (πολ­λά) χάταλα. .

 Προλήψεις έγιναν μέ τη φαντασία πού βρίσκει αναλογίες στην ποικιλία  των σημασιών. Μέ τό σούροπο ή ημέρα δί και παίρ. Την ώρα αυτή παρα­τούσαν τη δουλειά γιά νά μή δι και παίρ ηψυχή τους κατά τό ψυχαμάχημα.

Στην ομοιότητα τών ενεργειών:

1.Φωτιά πού κρυφοκαίει φανερώνει εχθρό, πού κρυφά διαβάλλει τό νοικοκύρη.

2.Όταν τά μυρμήγκια κουβαλούν από τό σπίτι προς τα έξω, είναι γρουσουζιά, ενώ αν απ' έξω κουβαλούν μέσα είναι γιά γούρι.

 Ακόμα και στην απλή σύμπτωση λέξεων:

1. Ό Μάης είναι μήνας τη μαείας (μαγείας).
2. Της Μεσοπεντηκοστής δεν πρέπει νά εργασθείς, γιά νά μη πλεθύννε τά πεντικούδια.
3. Τό Σάββατο δέν κόβουν ύφασμα γιά ρούχα, διότι ή λέξη Σάββατο έχει ομοιότητα στην προφορά μέ τη λέξη σάβανο.

Ό άνθρωπος πίστευε ακόμα ότι: Όπως από τό σώμα μας χωρίζεται ή ψυχή, έτσι και από οποιοδήποτε φυσικό αντικείμενο και φυσικό φαινόμενο χωρίζεται κάποια ψυχή, κάποιο πνεύμα πού κατοικεί εκεί μέσα, και τό πνεύμα αυτό αποτελεί τον δαίμονα. Ο δαίμονας αδιάφορος ηθικώς, δεν συμβιβά­ζεται μέ τό Θεό  μας πού είναι ηθικός.

Την ευλάβεια λοιπόν, την ευσέβεια προς την υπέρτατη δύναμη ο αμόρ­φωτος έχει μεταβάλει σε φανατικό φόβο, σε θεούς και δαίμονες και φανταστικές υπερφυσικές δυνάμεις, δηλ. σε προλήψεις.

Οι προλήψεις πού σχετί­ζονται μέ τό θείο, ονομάζονται δεισιδαιμονίες, σήμερα οι πολλοί συγχέουν τις προλήψεις μέ τις δεισιδαιμονίες.

Από τις προλήψεις άλλες δίνουν οδηγίες:

Ή Σάββα τιάκ ημέρα εν κί θά αρχινάς τιαμιακιλήν δουλείαν. Μη δις και παίρτς, νά μή δι και παίρ ή ψψή 'σ.

Άλλες είναι σαν γνωμικά ή παροιμιακές εκφράσεις:

Η τύχη σ οντάν τρέχχ, εσύ ντο τρέεις; και ή τύχη σ, οντάν τρέχχ, εσύ ξάν ντο τρέεις;

Οι προλήψεις είναι συνδεδεμένες με τή ζωή του λαού, και αναφέρονται  στις διάφορες εκδηλώσεις της.

Όλα τά μέλη του σώματος έχουν συνδεθεί μέ προλήψεις:

1.Όταν βουΐζει τ' αυτί σου περίμενε είδηση.

2.Δυό κορυφές του κεφαλιού, δυο παντρειές.

Και μέ τις ασχολίες έχουν συνδεθεί πολλές.  Όταν φεύγει κανείς για ταξίδι, δεν  σκουπίζουν στο σπίτι· όταν δε σκουπίζουν φροντίζουν νά μην αγγίζουν μέ τή σκούπα κανένα, γιατί αυτός θα έχει φτώχεια και βάσανα.

Άλλες προλήψεις σχετίζονται με το  γάμο,  τοκετό,  κηδεία κλπ. Κακός οιωνός ή συνάντηση κηδείας και γάμου. Κατά την εκφορά του νεκρού πρέπει δεν πρέπει νά γυρίσει κανείς και νά κοιτάξει πίσω, γιά νά μη γυρίσει πίσω ο χάρος και πάρει και άλλον.

Και από την επικοινωνία με τά ζώα έχουν δημιουργηθεί πολλές:

Κακός οιωνός να ουρλιάζει σκύλος ή να λαλεί η κότα όπως ό κόκορας. Όταν κράζει ό κόρακας, κάτι νέο άγγέλλει, γι αυτό ακούοντας τον να κράζει έλεγαν: Αγαθόν, κορώνα, αγαθόν (είθε νά αγγέλλεις), καλόν εν αλλομίαν (κράξε).

Και με τα άστρα και τα μετέωρα έχουν συνδεθεί πολλές: Ή εμφάνιση κομήτη προμηνύει τό θάνατο , γιατί κάθε άνθρωπος έχει τό άστρο του.

 Και μέ τις ημέρες τους μήνες και τά έτη: Η Τρίτη είναι αποφράδα. Τό Σάββατο δεν κόβουν καινούριο ρούχο. Τό Φλεβάρη και προπάντων μέ 29 μέρες δεν γίνεται γάμος, διότι είναι γρουσούζικος. Όλος ό δίσεκτος χρόνος δεν φέρνει γούρι.

Από τά όνειρα έχουν πλασθεί πολλές, διότι τά όνειρα θεωρούνται προγνωστικά, προφητικά:   Σκύλος και  μάλιστα μαύρος φανερώνει εχθρό. Τα ρούχα είναι στενοχώρια. Και αυτοί ακόμα οι αριθμοί έχουν μαγική δύναμη και φέρνουν ευτυχία ή δυστυχία:

Ο αριθμός 7 φέρνει ευτυχία, γι αυτό ό oυρανός έχει 7 γάτια (στρώματα). 7 ζευγάρια χορεύουν τό χορό τού θυμίγματος και κάμνουν 7 γύρους.

Από 7 μονοστέφανα μαζεύουν ασημικά για να κάμουν φυλαχτήριον παιδιού. Από 7 βρύσες παίρνουν νερό γιά τό βλαμμένο. Από 7 αποχωρητήρια παίρνουν τσουφλάν (πελεκούδι) γιά νά αποκαπνίσουν τον ματιαγμένον.

7 χρόνια 'κ ερούζνειν κοινωνία, εκείνον πού έκαμνε μαείας. Ή γάτα  έχει 7 ψυχές και η γυναίκα 7 διαβόλτς. Όποιο κορίτσι αεθοδώριζεν 7 χρόνια θάπαιρνε καλόν άντρα. Οι ευλογίες του θεού ειναι 7.

Αν 7 φορές  περάσεις τη γάτα από την πυροστιά, 7 χρόνια δεν θα γεννήσει. Από 7 φράκτες μάζευαν ξύλα γιά νά λυώσουν τό κερί, που έπαιρναν από 7 σπίτια και τό έχυναν σε νερό, άπό τό σχήμα δέ τού κεριού κατάλαβαιναν άπό τι ζώο ή πράγμα έχει βλαφτεί τό παιδί.

 Πάρα πολλές προλήψεις είναι συνδεδεμένες μέ το νεκρό. Ή θέση του νεκρού σχετικά μέ τον ορίζοντα, τό ομοίωμα νομίσματος που θά χρησιμέψει για  να περάσει ο νεκρός τό τρίχινο γεφύρι, τό χύσιμο νερού στη θέση του νεκρού μετά τήν εκφορά και άλλα έθιμα της κηδείας.

Ισχυρά και βασικά συναισθήματα της ανθρώπινης ψυχής, όπως ό φόβος της αρρώστειας  και του θανάτου, ή απορία γιά τό .μέλλον δημιούργησαν πολλές:

1.Μετά τήν κηδεία  δεν επιστρέφουν κατ' ευθείαν στο σπίτι τους (γιά νά μην τους ακολουθήσει ό χάρος) αλλά στο σπίτι του νεκρού.

2.Όταν ψυχομαχεί ό φυματικός πρέπει τα αγγεία του νερού νά είναι γεμάτα, γιά νά πηδήσει εκεί μέσα ή αρρώστεια και να μή προσβάλει τους σπιτικούς. Από τό φόβο προπάντων όχι μόνο δημιουργήθηκαν ή στερεώθηκαν πολλές προλήψεις (ένα κούτσουρο στο σκοτάδι φαίνεται σαν Αράπης, μιά άσπρη πέτρα φαίνεται σαν νεράιδα), αλλά μπορεί νά προέλθει και αυτός ό θάνατος:

Μιά νύχτα σκοτεινή συζητούσαν στην ενορία Τερζάντων γιά Μάγισσες, Αράπηδες και άλλα εξωτικά. Κάποιος δειλός, πού ήθελε νά κάμει τον άφοβο, είπε ότι αυτός δεν πιστεύει σε τίποτε και μπορούν νά τον στείλουν οπουδήποτε.

Στοιχημάτισαν νά πάει αμέσως στο Κερβάνγιολιν (δημόσιος δρόμος) που είναι τό δυτικό σύνορο της Σαντάς. Γιά νά βεβαιωθούν δέ ότι έφτασε στο μέρος εκείνο, τον έδωσαν έναν πάσσαλο (γαζούχ) γιά νά τον καρφώσει στο σημείο πού θα έφτανε. Έφτασε πραγματικά στο μέρος εκείνο και κάρφωσε τον πάσσαλο, αλλά είτε από βιασύνη, είτε από τό σκοτάδι, μαζί μέ τον πάσσαλο κάρφωσε και τήν άκρη του πανωφοριού του.

Όταν όμως θέλησε νά φύγει δεν μπόρεσε, γιατί τό φόρεμα τον κρατούσε, κι επειδή ήταν κομμενοτσσίκαρος (πολύ δειλός) πέθανε εκεί. Από τότε τό μέρος εκείνο ονομάσθηκε Γαζουχλού.

0ι δεισιδαιμονίες και προλήψεις έχουν διαιωνισθεί  μέ τή βοήθεια τής αγυρτείας και τής άνθρώπινης ευπιστίας των πολλών προς τους ολίγους, των αφελών προς τους πονηρούς. Μή γνωρίζοντας τι μεγάλο κακό κάμνουν στά παιδιά τους οι γονείς, αρχίζουν από τήν κούνια ακόμα νά διηγούνται στα παιδιά τους γιά  Μάγισσες, Αράπηδες, Δράκους κ.λ.π. και έτσι εμβάλλουν τον τρόμο στις απαλές ψυχές τους. Ό τρόμος αυτός κρύβεται και μένει στο υποσυνείδητο και αφού μεγαλώσουν και μορφωθούν.

Η αγραμματοσύνη και ή έλλειψη μόρφωσης είναι ή άλλη αιτία. Αλλά και το κλίμα (σύστημα) του καιρού εκείνου, ό ραγιαδισμός ήταν πρόσφορος για τέτοιες διδασκαλίες, όπως ή μόρφωση και ή ελευθερία είναι απρόσφορες.

Πάρα πολλά κληρονομήθηκαν από τήν παράδοση. Οι οπτασίες μερικών  στις ρεματιές, Μύλους κ.λ.π. προέρχονταν από φαντασιώσεις που δημιoυργούνταν από υποβολή και αυθυποβολή. Τά φώτα πού έβλεπαν (μάϊσσας κε­ρία) προέρχονταν από φωσφορισμό ξύλων ή πτωμάτων πού σήπονταν.

Στάθης  Ευσταθιάδης

"ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΣΑΝΤΑΣ"


Santeos
13 Φλεβάρη '11     22.20'